تبیین حقیقت وجود ذهنی و پاسخ به شبهات

فَإذا وُجِدَ شی‌ءٌ فی الخارجِ کانَت لَه ماهیة إمّا جوهرٌ أو کمٌّ أو مِن مقولةِ أخرىٰ و إذا تبدَّلَ الوجودُ و وجِدَ فی الذهنِ انقلبَت ماهیتُهُ و صارَت مِن مقولةِ الکیفِ و عندَ هذا اندَفَعَ الإشکالاتُ إذ مدارُ الجمیعِ على أنَّ الموجودَ الذهنی باقٍ على حقیقتِهِ الخارجیةِ.

وقتی که شیئی در خارج باشد یک ماهیتی دارد یا جوهر است یا کم یا مقولهٌ دیگر حالا هرچه می‌خوهد باشد. وقتی آن وجود خارجی متبدل شد و در ذهن پیدا شد ماهیتش منقلب می‌شود و این از مقولۀ کیف می‌شود و در اینجا اشکالات دفع می‌شود. چرا؟ چون اشکالات همه بر سر این بود که همان وجود خارجی می‌خواهد در ذهن بیاید درحالی‌که ما می‌گوییم که وجود خارجی به یک وجود دیگر تبدیل می‌شود ولی حقیقت شیء به حال خودش باقی می‌ماند. إذ مدارُ الجمیعِ على أنَّ الموجودَ الذهنی ... موجود ذهنی بر همان حقیقت خارجیۀ خودش باقی است درحالی‌که حقیقت خارجیه مبتنی بر وجود خارجی است و حقیقت ذهنی برای وجود ذهنی است.

فَإن قلتَ هذا بِعینِهِ هو القولُ بِالشَّبَح و یَردُ علیه أنَّه علىٰ هذا لا تکونُ الأشیاءُ بِأنفسِها حاصلةً فی الذهنِ بَل أمرٌ آخرُ مباینٌ لَها بِالحقیقةِ.

این همان قول به شبح است. چرا؟ چون بالأخره شما می‌گویید: وقتی که تبدل وجود شد این حقیقت با آن حقیقت دوتاست پس این حکایت از حقیقت خارج نمی‌کند. ما می‌گوییم: نه، حقیقتش یکی است منتها نحوۀ وجودش فرق می‌کند.

و یَردُ علیه أنَّه علىٰ هذا ... اشکالی هم بر آن روی این حساب وارد می‌شود این است که اشیاء خودشان حاصل در ذهن نیستند بلکه یک امری هستند که در حقیقت با آن اشیاء مباین هستند. در اینجا یک امر دیگری است که فرق می‌کند؛ آن که در ذهن هست اصلاً فرق می‌کند.

قلتُ لیسَ لِلشی‌ءٍ بِالنظرِ إلى ذاتِهِ بِذاتِهِ معَ قطعِ النظرِ عنِ الوجودَینِ حقیقةٌ معینةٌ یُمکنُ أن یُقال هذه الحقیقةُ موجودةٌ فی الذهنِ و فی الخارجِ بَل الموجودُ الخارجی بِحیثُ إذا وجِدَ فی الذهنِ انقَلَبَت کیفاً و إذا وجِدَت الکیفیة الذهنیة فی الخارجِ کانَت عینَ المعلومِ الخارجی