توجیهات مرحوم آخوند در باب وجود ذهنی

وقتی که بخواهد وجود عینی خارجی پیدا کند، همین حقیقت مائیه وقتی که بخواهد در ذهن بیاید و قائم به ذهن بشود تبدیل به عرض می‌شود و ماهیتش عوض می‌شود. درحالی‌که همین حقیقت مائیه به هیچ‌کدام از این دوتا تحصل ندارد؛ نه به صورت خارجی و نه به صورت ذهنی. خودش فی‌حدّنفسه تحصل و تقوم ندارد و یک چیز مستقلی نیست و در تحت هیچ‌کدام از دو مقولات هم نمی‌آید. خودش ‌تنهایی و صرف‌نظر از [صورت] خارجی و ذهنی که با وجود مطلق اخذ شده است که آن وجود مطلق تخصصی نه به خارج و نه به علم تخصص نخورده است. ما فقط نفس آن حقیقت مائیه را درنظر می‌گیریم که آن حقیقت مائیه به وجود مطلق موجود است. آن وجود مطلق حالا گاهی به‌صورت حقیقت خارجیه می‌آید و این‌‌طور می‌شود و گاهی آن صورت ذهنیه‌ای که خورده به آن وجود مطلقی که آن‌هم خودش مبهم است گاهی به صورت وجود نفسانی می‌آید و تبدیل به علم می‌شود. این مطلب ایشان بود.

أللهم صل علی محمد و آل محمد