تبیین مسلک عرشی در باب وجود ذهنی

این نحریر محقق [با تبعیت از عبارات قدماء] این‌طور فرمودند: عرض و عرضی مطلقاً، [ذاتاً] با همدیگر یکی هستند و از حیث اعتبار متغایر هستند مثل ابیض و بیاض که ابیض عرض است و بیاض عرضی می‌شود. فإنَّ الأبیضَ و البیاضَ عِندهُ أمرٌ ... [ابیض و بیاض] پیش ایشان امر واحد است؛ ذاتاً یکی است منتها چون ابیض را به ذات نسبت بدهید ابیض می‌گیرید و اگر نفس او را لابشرط تصور کنید بیاض می‌گیرید. و اگر از لابشرط‌شیء اخذ بکنید به او ابیض می‌گویید یعنی قابل صدق باشد و اگر بشرط‌لای صدق بر ذات باشد، بیاض می‌شود. شما به این نمی‌توانید بیاض بگویید ولی می‌توانید ابیض بگویید چون ابیض لا بشرط است؛ لا بشرط صدقش بر موضوع و عدم صدق است اما اگر یک صفتی را به شرط عدم صدق تصور کنید که نشود بر ذات حمل بشود، اسم آن بیاض می‌شود. پس سفیدی و سفید هردو یکی است و به دو اعتبار فرق می‌کند؛ سفید لابشرط اخذ شده و سفیدی بشرط‌لا اخذ شده است.

کَما أنَّ الصورةَ و الفصلَ واحدةٌ بِالذاتِ مُتغایرةٌ بِالاعتبارِ المَذکورِ کَما سَیقرعُ سمعَک إشباعَ القولِ فی ذلک و علىٰ هذا لا غُبارَ علىٰ ما ذَکرناه و لا یُشوِّشُ الأفهامَ وساوِسُ الأوهام‌.

صورت و فصل واحد بالذات هستند و متغایر به اعتبار مذکور هستند. صورت همان فصل است منتها صورت در آنجا لابشرط است و حملش بر آن ذات می‌شود و فصل به‌عنوان جنس است که بشرط‌لا است که جنبۀ کلی دارد و به شرط عدم صدق بر واحد است. کَما سَیقرعُ سمعَک إشباعَ القولِ فی ذلک ... [همان‌طور که گوش تو در این باره کامل خواهد شنید و به همین خاطر در آن چیزی که ذکر کردیم شکی نیست و وساوس توهمات، فهم‌ها را آشفته نمی‌کند]. بعداً راجع به این مسئله بحث خواهیم کرد.

أللهم صل علی محمد و آل محمد