کیفیت ادراک حقایق و نقش نفس در شناخت واقعیت

اما آنچه که در جواب سؤال شما می‌شود داد این است که نفس به‌واسطۀ این صور که حیازت کرده، منتها هر کسی به مقدار مراتب تشکیک و سعۀ خودش، نفس می‌آید آن صورت را در او إعمال می‌کند یعنی همین‌طوری نگه نمی‌دارد و می‌گوید که این صورت، صورت مجسمه است یا صورت انسان است. از حواشی، از منضمات، از قرائن و از شواهد می‌آید این قرائن و شواهد را ضمیمۀ این صورت می‌کند بعد او را تبدیل به یک صورتی می‌کند که آیا از این صورت می‌شود انتزاع ناطقیت کرد یا نمی‌شود؟ لذا وقتی که به عکس زید نگاه می‌کند می‌گوید که ناطقٌ. به مجسمه نگاه می‌کند همان مجسمۀ زید که در کنارش هست می‌گوید که هذا غیرُ ناطقٍ هذا جُصٌ أو ترابٌ أو خشبٌ أو نحاسٌ به‌خاطر اینکه آن عکس و صورت یکی است اما یک منضماتی آن زید دارد که او این منضمات را ندارد. او حرکت، انعطاف، عمل و عکس‌العمل دارد اما چون او این عمل و عکس‌العمل را ندارد یا فرق می‌کند برفرض هم اگر او داشته باشد باز با این فرق می‌کند، من‌حیث‌المجموع آن صورتی را که در ذهن نقش می‌بندد این نفس می‌آید و در او إعمال می‌کند و آن معنا را ادراک می‌کند.

أللهم صل علی محمد و آل محمد