ماهیت صور ذهنی و خلاقیت نفس

درس سیصد و هفتاد و نهم

بحث در تحقق وجود ذهنی در ذهن و انتسابش به آن

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

در بحث گذشته صحبت به آنجا رسید که وجود ذهنی در آن حقیقت و استقلال خودش عبارت از همان ماهیت خارجی منهای نحوۀ وجود است اما صحبت و بحث در تحقق آن در ذهن و آن انتسابش به ذهن مطالب و نظرات مختلفی را به‌وجود آورده است.

مرحوم صدرالمتألهین کلامشان از این نقطه‌نظر موجه است که ایشان قائل‌اند بر اینکه صور ذهنیه اینها همه موجوداتی مخلوق ذهن است که ذهن اینها را به‌وجود می‌آورد یعنی از خارج به ذهن عروض پیدا نمی‌کرد بلکه هرچه هست از خود ذهن و از وعاء ذهن این مسائل ظهور پیدا می‌کند. شکی نیست بر اینکه طبق کلام بعضی از بزرگان صور ذهنی از عالم ملکوت و عالم مثال و برزخ به ذهن القا می‌شود این مسئله اقتضا می‌کند که جمعی قائل به عروض البته نه عروض خارجی بلکه عبارت از عروض نفسی و عروض مثالی و ملکوتی نسبت به صور و معانی مفاض بر ذهن و نفس باشند و به عبارت دیگر تمام صوری را که در ذهن انتقاش پیدا می‌کند، انتقاش این صور را از عالم ملکوت و مثال بدانند، نه از عالم خارج. این مطلب مطلبی است که از بعضی از بزرگان در همین دروس گذشته در بحث وجود ذهنی مطرح شد.

مرحوم صدرالمتألهین در مقام جمع بین خلاقیت ذهن و بین این مبنا قائل به یک نوع ترکیبی شدند که آن ترکیب عبارت از این است که بعضی از صور از عالم ملکوت و عالم صور و مثال و معانی بر ذهن انتقاش پیدا می‌کنند و بعضی از این صور که عبارت از صور خارجی است موجوداتی هستند که معلول و مخلوق برای ذهن هستند.

تعریف مکاشفات روحانیه و خلاقیت نفس

همان‌طوری‌که اشیاء در خارج به‌واسطۀ سلسلۀ علل تحقق خارجی پیدا می‌کنند همین‌طور این صور در ذهن به‌واسطۀ جنبۀ فاعلی ذهن خلق می‌شوند و در ذهن ثبات پیدا می‌کنند خب این نحوه ترکیبی بود که مرحوم آخوند در اینجا قائل شدند. شکی نیست در اینکه انسان به‌واسطۀ تهیؤ و آمادگی برای جلب صور روحانی، استجلاب آن صور روحانی را برای خود می‌کند؛ یعنی از عالم مثال و ملکوت برای ذهن این صور روحانی استجلاب و مهیا و آماده می‌شوند منتها لازمۀ این انتقاش ـ حالا به این عبارت انتقاش می‌آوریم ـ عبارت از تهیؤ نفس است و نفس تا آمادگی پیدا نکند آن صور روحانی در ذهن نقش نمی‌بندد که از این مسئله تعبیر به مکاشفات روحانیه می‌کند. آنچه را که نفس به‌واسطۀ این مکاشفات روحانیه به‌دست می‌آورد این اکتساب مکاشفات و صور موجب می‌شود که خود او اعمال رویه کند و از این مکاشفات روحانیه به مطالب علمیه و عقلانیه دست پیدا کند. این قسمت دوم را خلاقیت نفس می‌گویند. در قسمت اول آن مکاشفات روحانیه در ذهن نقش می‌بندد و وقتی که نقش بست ذهن این مکاشفات را به‌عنوان اصول موضوعه و مفروقه تصور می‌کند و بعد اینها را مقدمات برای قضایا و کبریات دیگر یا آنها را کبری برای صغریات دیگر قرار می‌دهد و به نتایج منطقی و عقلی دیگر دسترسی پیدا می‌کند و از این باب است که احتجاجات و حجج برهانیۀ عرفایی که آنها عرفان شهودی خود را به صورت علمی و فلسفی و منطقی بیان کردند.