ماهیت وجود ذهنی و کیفیت خلاقیت نفس

انحاء وجود ذهنی

اگر شخصی در اینجا بگوید که ما در اینجا دو نحوۀ وجود داریم همان‌طوری‌که بعضی‌‌ها به این مسئله معتقد هستند که در وجود ذهنی دو نحوۀ وجود است؛ یک نحوه عبارت از همان نفس ماهیتِ حاضرۀ در ذهن است که الآن همۀ‌ ما با مراجعه به ذهنمان می‌توانیم این مطلب را ادراک کنیم. این صوری که الآن در ذهن داریم؛ صور قبیحه و صور غیر قبیحه، صور سیئه و صور حسنه، صور مجرده یا غیر مجرده و ـ همۀ صور مجرده هستند اما منظور من از مجرده، صور مجردۀ از ماده است یعنی بدون توجه به مادۀ خارجی ـ صور ملائکه، آن حقیقتی را که الآن از ملائکه ادراک می‌کنیم، بالأخره هر کسی یک حقیقتی را ادراک می‌کند حالا حتما لازم نیست که ملائکه را به شکل پرنده ادراک کنیم. نه، در اینکه مَلَکی به نام جبرائیل وجود دارد و این حقیقت موجب فیضان علم بر قلوب مستعدۀ از انبیاء و اولیاء و حتی سایر افراد است، به این حقیقت جبرائیل می‌گویند. یا ملک و آن قوه و آن موجودی که به‌واسطۀ احاطۀ بر نفس و مُلک موجب انسلاخ مُلک از ملکوت خودش که نفس است بشود، اسم این قوه را جناب عزرائیل می‌گویند. خب این را ادراک می‌کنیم، همه هم ادراک می‌کنند حتی آن پیرزن که سوادی ندارد هم ادراک می‌کند. خب حالا بعضی‌‌ها مانند اطفال او را به شکل انیاب اغوال ادراک می‌کنند و بعضی‌‌ها که بزرگ هستند و از این مرتبه گذشته‌اند صرفاً یک ادراکی بر این مسئله دارند. علیٰ‌کل‌ّحال بین این موجودات امتیاز قائل می‌شویم؛ بین جناب جبرائیل که یک صور عقلانی است و عزرائیل امتیاز قائل می‌شویم و بین صور قبیحه و حسنه امتیاز قائل می‌شویم. این حقیقتی که ما آن را در نفس خود می‌یابیم عبارت از وجودی است که این وجود همان نفسِ حضور این صور در ذهن و نفس است. همین حضور آنها که حضور آنها با خود آنها نمی‌تواند اختلاف داشته باشد. حضور آنها نحوه‌ای از وجود باشد و خود آنها نحوۀ دیگری از وجود باشند!