ماهیت و اعتبار در فلسفه اسلامی
تبیین تفاوت میان امور اعتباری و حقایق وجودی
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به بررسی دقیق مفهوم ماهیت و جایگاه آن در نظام هستی میپردازند. بحث با تحلیل ماهیت به عنوان یک امر اعتباری آغاز شده و با واکاوی نحوه ایجاد علقههای اعتباری همچون زوجیت و ملکیت ادامه مییابد. استاد با تفکیک میان عالم اعتبار و عالم تکوین، به نقد دیدگاههایی میپردازند که ماهیت را امری صرفاً ذهنی یا عدمی میدانند. در ادامه، ایشان با تبیین این نکته که ماهیات در واقع اطوار و تشکلهای وجود هستند، به بررسی رابطه میان وجود و ماهیت پرداخته و بر این حقیقت تأکید میکنند که وجود با حفظ وحدت خود، در قالبهای گوناگون تجلی مییابد. این جلسه با تبیین ضرورت شناخت اندازه و جایگاه وجودی انسان و پرهیز از خلط میان امور اعتباری و حقایق واقعی به پایان میرسد تا مخاطب به درک روشنتری از نسبت میان وجود، ماهیت و اعتبارات عرفی دست یابد.
مرتب سازی:
ماهیت و اعتبار در فلسفه اسلامی
1درس سیصد و هشتاد و چهارم
بحث راجع به کیفیت تجرد و تلائم بین مجرد و ماده
أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم1
کیفیت تحقق ماهیت
تعریف امر اعتباری
بحث دربارۀ کیفیت تحقق و تکوّن ماهیت بود و صحبت در این بود که آیا ماهیت که به تعبیر قوم یک امر اعتباری است صحت دارد یااینکه باید تعبیر دیگری جایگزین آن کرد؟! در اینکه اینها قائل هستند به اینکه ماهیت یک امر اعتباری است عرض شد که امر اعتباری آن امری است که مسئله به اعتبار معتبر اختلاف پیدا میکند. معتبر گاهی عرضی را در عالم اعتبار عارض بر موضوعی میکند و موضوع را متصف به آن میکند، گرچه همین اعتبار یک منشأ انتزاع داشته باشد، و گاهی آن اعتبار را سلب میکند و تغییر و تبدل در اعتبار بهوجود میآورد. این مسئله و مطلب به اختلاف احوال و کیفیت نظر معتبر تفاوت دارد. در جایی مسئلۀ ریاست هست، در آنجا تبدیل به مرئوسیت میشود! در جایی صحبت در ملکیت است، ملکیتی را منتسب به زید میکند و فردای آن روز ملکیت را از زید سلب میکند! در یک جا بهواسطۀ اعتبار ایجاد علقه بین زوجیت حاصل میکند و در روز دیگر بهواسطۀ سلب این علقه موجب افتراق بین زوجیت میشود تمام اینها از اعتباراتی است که معتبر این اعتبارات را در وعاء ذهن و تصور معتبر میکند. برایناساس هم مسئله مترتب میشود یعنی اینطور نیست که فقط صرفاً این اعتبار یک امر عدمی محض باشد بلکه وقتی معتبر آن جهت اعتباری خود را اعتبار میکند، بر این مسئله هم حکم بار میکند.
نحوۀ ایجاد علقۀ زوجیت در اقوام و ملل
در باب نکاح باید دید که این معتبر به چه نحو مسئلۀ نکاح را ایجاد و انشاء میکند؟! آیا وکیل و یا شخص زوج یا زوجه که عاقد باشند، وقتی که این اعتبار زوجیت را انشاء میکنند چه تغییر و تحولی در خارج نسبت به این مسئله انجام میشود؟! وقتی که وکیل میگوید: أنکَحتُ یا زَوَّجتُ چه مسئلهای ایجاد میشود که ایجاد علقه میشود؟! و این مسئله برای همه [همینطور] است یعنی این قضیه برای همه و در همۀ اقوام و ملل وجود دارد منتها کیفیتش فرق میکند! در بعضی، الفاظ متفاوت است و این مسئله با لفظ انجام میشود و در بعضی نفسِ عمل موجب این علقه میشود و در بعضی حتی نیّت و اشاره موجب این مسئله خواهد شد و شارع هم در اینجا ترتیباثر داده است.
- . تلمیذ: اگر شخصی عمداً نماز را زودتر از امام جماعت تمام کند اشکالی دارد؟
استاد: نباید تعمد داشته باشد.
تلمیذ: اگر عمداً این کار را انجام بدهد چطور میشود؟
استاد: عمداً باطل است مگر اینکه قصد فرادیٰ کند یعنی اگر به قصد فرادیٰ زودتر سلام بگوید درست است اما نه، بدون قصد فرادیٰ اگر بخواهد تعمداً زودتر تمام کند باطل میشود. قصد فرادیٰ در هر جای از نماز اشکال ندارد! یک دفعه ما به منزل حاج ... رفتیم و به مجرد رفتن یا بعد از نشستن بود که برق رفت. یک بچه دارند که اسمش علی است و او دیگر این را برای ما دست گرفته بود! میگفت: آقای فلان به اینجا آمد و برق ما رفت!
- . تلمیذ: اگر شخصی عمداً نماز را زودتر از امام جماعت تمام کند اشکالی دارد؟