تحلیل ماهیت وجود رابط و کیفیت تعقل آن

اما خیال می‌کنم به آن مسئله که منظور من بود راجع به کیفیت حقایق اشیاء نرسیم، حالا یک مقدار از متن را می‌خوانیم و إن‌شاء‌الله بحث کیفیت اطلاق بر تمام عالم وجود به وجود رابط را در جلسات دیگر بیان می‌کنیم. چون در اینجا نیست از این نظر خواستیم فقط استطراداً بیان کنیم اما ایشان در اینجا مطرح نکردند.

المرحلةُ الثانیة: فی تتمةِ أحکامِ الوجودِ و ما یَلیقُ بِأن یذکرَ مِن أحکامِ العدمِ.

مرحلۀ دوم: در تتمیم احکام وجود و برخی از احکام شایان ذکر عدم است.

فصلٌ (1).

فی تَحقیقِ الوُجودِ بِالمَعنى الرابِط:

رُبما یُتَشکَّکُ بِأنَّه إذا کانَ الوُجودُ رابِطاً فی الهَلیّاتِ المُرکَبةِ فَیَلزَمُ لِلمَحمولِ‌ وجودٌ إذِ الوُجودُ لِلغَیرِ لا یُعقَل بِدونِ الوُجود فی نَفسِه‌.¹

این فصل در تحقیق وجود، به معنی رابط است. برخی در تحقق وجود رابط تردید نموده‌اند به اینکه اگر وجود در قضایای مرکبه رابط باشد پس برای محمول وجودی لازم می‌آید. وقتی که شما می‌خواهید این قیام را حمل بر زید کنید و بگویید: زیدٌ قائمٌ، این وجود قیام برای زید بدون وجود فی نفسه و بدون اینکه خود قیام وجود داشته باشد معقول نیست. اگر قیام وجود نداشته باشد که نمی‌توانید آن را بر زید حمل کنید! پس باید یک وجود فی نفسه داشته باشد. پس در این وجود رابطی که تعبیر به وجود رابطی می‌شود، مسئله‌ای نیست و ما حرفی نداریم.

تلمیذ: قیام به معنی اسمی مورد نظر است چون در وجود رابطی بعضی معنی حرفی مورد نظرشان است.

استاد: حرفی نه، رابطی با رابط فرق می‌کند.

تلمیذ: در وجود رابطی عرض می‌کنم.

استاد: بله، همان معنای اسمی است.

ثُمَّ إنَّ ثُبوتَهُ لِلموضوعِ ثابِتٌ أیضاً لِلموضوعِ فَیکونُ لَه أیضاً ثُبوتُ ثابِتٍ هو أیضاً لِلموضوعِ و هَکذا إلى غَیرِ النَهایَة.²

آیا ثبوت این محمول برای موضوع، ثابت است یا نه؟! وقتی که می‌خواهید قائم را به زید حمل کنید، آیا ثبوت [این محمول برای موضوع ثابت است یا نه]؟ شما می‌گویید: بین قائم و زید ارتباط و نسبت است و اگر نسبت نبود که شما جمله درست نمی‌کردید! اینکه شما جمله درست کردید و می‌گویید: زیدٌ قائمٌ، بین قائم و زید ارتباط هست یا نه؟! همین‌که می‌گویید: ارتباط هست پس معلوم است که یک وجودی در اینجا بین زید و قائم محقق شد و ارتباط بین زید و قائم هست. ایشان می‌گویند: حالا این هست را در مشتمان می‌گیریم و نگه می‌داریم و نمی‌گذاریم فرار کند، با آن کار داریم! این نه زید است و نه قائم. زید وجودش مشخص است بفرمایید صد کیلو هم هست و سرحال اینجا نشسته است. حالا قائم هم که در اینجا قائم است یا در اینجا جالس است، حالت او هم یک حالت مشخصی است که این عرض و این وصف را برای زید حمل می‌کند. خب این زید در اینجا و حالت جلوسش هم در اینجا، بین جلوس و قائم یک ارتباطی هست، آن هست چیست و در کجاست؟! لذا ایشان می‌گویند: ثبوت این وجود رابطی و ثبوت این ارتباط بر زید که همان قیام باشد برای زید ثابت است. اگر ثابت نباشد که شما نمی‌گویید: زید هست، می‌گویید: زید نیست. نمی‌گویید: زید جالس است، می‌گویید: زید جالس نیست. پس معلوم می‌شود ثبوت جلوس برای زید ثابت است. پس برای خود این ثابت باید ثبوتی باشد که آن برای موضوع ثابت باشد. فرض ما این است که آن نسبت باید با موضوع برقرار بشود. شما قیام را حمل بر زید کردید و بین قیام و زید ارتباط برقرار کردید، ارتباط برقرار کردید یعنی چه؟! یعنی یک امری را در اینجا محقق کردید که آن عبارت از نسبت بود، پس باید این نسبت ثابت باشد و نسبت هم دائرمدار طرفین است و این نسبت هم باید یک نسبتی با موضوع داشته باشد چون نسبت خودش فی‌حدّنفسه و به‌تنهایی نمی‌تواند سر پای خود باشد. خود نسبت یعنی ارتباط، آیا می‌شود این امر ثابتی را که شما در اینجا اثبات کردید به‌تنهایی وجود داشته باشد؟! نه. این باید با موضوع که زید باشد ارتباط داشته باشد! ارتباط این با موضوع هست یا نیست؟! خود همان هست هم، ثابت می‌شود و هَلّمُ جراً! تسلسل پیش می‌آید. این اشکالی بود که در اینجا نسبت به وجود رابط بیان شد.