تبیین حقیقت وجود رابط در فلسفه اسلامی

تعریف رابطه بین مُظهِر و مُظهَر

بنابراین این جنبه‌ای که اشیاء خارجی به‌واسطۀ آن جنبه تحقق پیدا می‌کنند، در واقع عبارت از ربطی است که بین مُظهِر و مُظهَر که همان ظاهر است پیدا شده است، در واقع ربط است و چیز دیگری نیست. ببینید من دست خودم را باز می‌کنم و بعد می‌بندم، این تغییری که در دست من ایجاد می‌شود، آیا این تغییر شیئی را در خارج به‌وجود می‌آورد یا نه، شیء شیء واحد است و فقط صورت آن عوض می‌شود و تغییر پیدا می‌کند؟! این دست من شیء واحد است و الآن من این را به این شکل درمی‌آورم، بعد به آن شکل درمی‌آورم، بعد می‌بندم و بعد باز می‌کنم، آیا این تغییراتی که در دست من پیدا می‌شود چیزی را در خارج اضافه می‌کند؟! نه، این همین است و یک گرم هم اضافه نمی‌شود؛ اگر دست من هر چند سیر باشد آن‌هم همان است و یک گرم هم اضافه نمی‌شود. چه این‌طور باشد و چه آن‌طور باشد هیچ تفاوت نمی‌کند. پس چیزی در خارج به‌وجود نمی‌آورد و اضافه نمی‌کند درحالی‌که می‌بینیم الآن این به یک نحو است و آن به یک نحو است و آن حالت دیگر هم به یک نحو است، این نحوهای مختلف روابط هستند. رابطۀ بین اصلُ الشَیء و صورَتهِ الخارجیةِ را رابطه می‌گویند.

قول حکماء و اولیاء در خصوص رابطه‌بودن تمام اشیاء خارجی

مرحوم آخوند می‌فرمایند و اولیاء و حکماء متألهین [قائل] بر این مسئله هستند که تمام اشیاء خارجی رابطه هستند و چیزی در خارج نیستند که نور وجود به آن افاضه شده باشد و بعد او را متحقق کرده باشد چون چیزی درقبال وجود معنا ندارد! چه معنایی دارد؟! خدا که یک کیسه ندارد که در اینجا نشسته باشد و کیسه را هم در اینجا گذاشته باشد و دست در کیسه کند و از این کیسه بیرون بیاورد و این زید بشود! یک مشت دیگر بیرون می‌آورد و این عمرو می‌شود! یک مشت دیگر بیرون می‌آورد و این اسد می‌شود! یک مشت بیرون می‌آورد و این فیل می‌شود. نه، این کیسۀ درمقابل خدا چیست؟! از کجا آمده است؟! اگر قرار بر این باشد که ما درقبال وجود باری به وجود دیگری قائل باشیم، خب این شرک و ثنویت است! اگر به وجود دیگری قائل نباشیم پس تمام اشیاء خارجی، روابط می‌شوند. البته این را عرض می‌کنم منتها خب الآن ایشان به‌نحو اشاره بیان کردند.