تبیین حقیقت وجود رابط در فلسفه اسلامی

تلمیذ: بنا بر مبنایی که در وجود داشتید دیگر این روابط معنا ندارد. وقتی که در اینجا خود وجود ذات باری تعالی یعنی در واقع کل را یک واحد مشخصی می‌گیریم و کلّ وجود را همکف واحدین می‌گیریم که این وجود مقید شده است؛ مقید به ماده و مجردات و عوالم مختلف شده است.

استاد: بالأخره ظهورات هستند یا نیستند؟! همین‌که می‌گویید: مقید شده است بالأخره اینکه مقید شده است در خارج هست یا نیست؟!

تلمیذ: می‌گوییم که وجودی غیر از آن وجود نیست.

استاد: احسنت. بالأخره این هست یا نه؟ این اختلاف با آن هست یا نه؟ این را که نمی‌توانیم انکار کنیم. پس همۀ این ظهورات در خارج هستند و در عین اینکه در خارج هستند ظهورات او هستند و جدای از او نیستند، خب این رابط می‌شود و استقلال ندارد یعنی در عین اینکه اینها در خارج هستند و ما داریم می‌بینیم که این فرش و حجر و شجر است، در عین اینکه اینها را می‌بینیم، در‌عین‌حال جدای از او نیست. پس اوست که به این شکل است و فقط یک ارتباطی در اینجا وجود دارد، چیزی در خارج اضافه بر او تحقق پیدا نکرده است.

فرض کنید که یک ترازو و میزان داشته باشیم، ـ حالا از باب تقریب و تشبیه در مثال می‌گویم‌ ـ خدا را در این کفۀ ترازو می‌گذاریم و می‌گوییم: این خدا روی این کفۀ ترازو نشست و در این میزان قرار گرفت و بعد خدا خلق می‌کند و در این کفۀ ترازو زمین، آسمان، سیارات، نجوم، افلاک و فلان را در این کفه می‌گذاریم، وقتی که گذاشتیم آیا این کفه سنگین می‌شود؟! سنگین می‌شود سنگین می‌شود تا با خدا یکسان می‌شود!! یعنی وزن خدا با وزن این خلائق یکسان می‌شوند یا کم‌تر!! این است یا نه؟! تمام خلائق را در این کفه بگذارید، این کفه به‌اندازۀ ذرةٌ مثقالی پایین نمی‌رود! چرا؟ چون اینها از کجا آمده‌اند؟ از وجود خدا آمده‌اند پس چیزی اضافه نشده است. هرچه خدا خلق کند إلی غیر نهایة، چیزی بر وجود اضافه نمی‌کند! چرا؟ چون تمام اینها از وجود خود اوست و وجود او هم لا نهایة است. پس آن وجود لا نهایة فقط به شکل درمی‌آید و هیچ چیزی در اینجا اضافه نمی‌شود.