حقیقت وجود رابط و جایگاه آن در هستی

استاد: [نیاز به سطح] طبیعی ندارند.

تلمیذ: بله ندارند. دیگر پس اینها را شما به‌عنوان وجود رابط شما قلمداد می‌کنید؟

استاد: نه ببینید منظور من از تحقق خارجی و مصداقی اینهاست. الآن خود حجم تعلیمی و خود سطح تعلیمی از مفاهیم ثانویه است و وجودش فقط وجود ذهنی است اما آن حجمی که الآن برای این کتاب است آیا این حجم دارد یا ندارد؟! سطح هم دارد؛ این سطحی که الآن برای این کتاب است آیا قابل سریان بر جزئیات دیگر هم هست یا نه؟! نیست. این سطحی که الآن در اینجا است و ما می‌بینیم که این سطح است، سطح طبیعی است، این سطح طبیعی مصداق برای آن سطح تعلیمی و برای آن کمّ تعلیمی می‌شود و همان‌طور که خود زید و خود عمرو خارجی جزئی هستند و قابل صدق بر همدیگر نیستند ولی هردو اینها یک مابه‌الاِشتراک دارند که انسانیت است آن قابل صدق است همین‌طور در مفاهیم ثانویه مانند اعراض هم مسئله به همین کیفیت است.

تلمیذ: همان‌طور که فرمودید ما یک وجود فی نفسه بیشتر نداریم که همۀ وجودها فانی در اوست ...

استاد: بله.

تلمیذ: ...

استاد: خب ظهوراتش که هست دیگر، نه وجود فی نفسه.

تلمیذ: آن را فانی دانستند.

استاد: فانی دانستند نه به‌عنوان اینکه سلب وجود از خودش می‌کند؛ به‌عنوان اینکه در تحت قاهریت یک وجود اقویٰ است، به این معنا است. این سلب از خودش نمی‌کنیم و حکم عدم به این نمی‌کنیم ولی درعین‌حال فانی است. بنابراین فنا منافات با وجود ندارد. فنای در حد است؛ نه در اصل وجود.

تلمیذ: همین را می‌خواهم بگویم که ما کثرت فی نفسه نداریم.

استاد: کثرت استقلالی؟! بله خب نداریم.

تلمیذ: فقط یک فی نفسه در عالم بیشتر نیست.

استاد: فقط یکی است فقط یک تشخص است ما قائل به تشخص وجود هستیم!

اللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد