تبیین حقیقت عالم وجود و ارتباط آن با مبدأ هستی

نظر مرحوم محقق دوانی نسبت به اعیان ثابته

نظر مرحوم محقق دوانی بر اعیان ثابته عبارت از ماهیت وجودی اشیاء است. اما بنا بر آنچه که ما قبلاً در تفسیر اعیان ثابته و ماهیت اشیاء گفتیم عین ثابت عبارت از خود وجود اشیاء است نه ماهیت، ماهیت که در صورت علمی وجود ندارد. ماهیتِ تنها بدون اینکه لباس وجود بپوشد که در صقع علمی حضرت حق وجود ندارد! آنچه که در صقع علمی حضرت حق وجود دارد عبارت از همان ماهیت خاص است که آن ماهیت و آن حدود وجودی خاص در علم حضرت حق موجود است منتها تدریجی را که نسبت به اعیان خارجی مشاهده می‌کنیم مربوط به بصیرت و ادراک ما است اما در علم حضرت حق که همۀ اشیاء ثبوت دارند و تدریج در آنجا معنا ندارد، ظهور در صورت علمی و ظهور خارجی هردو سیّان هستند و تفاوتی از این نقطه‌نظر ندارند. این آنجایی است که مفرق طرق بین تعریف اعیان ثابته بنا بر اصطلاح مرحوم آخوند صدرالمتألهین یا بنا بر اصطلاح مرحوم محقق دوانی است. علیٰ‌کلّ‌حال به این مسئله کار نداریم.

اشکال مرحوم آخوند بر تمثیل مرحوم محقق دوانی

اشکال مرحوم آخوند بر مرحوم محقق دوانی این است که مرحوم محقق دوانی آمده است اعیان خارجی را تشبیه به سواد و بیاض کرده و گفته است که چطور در سواد و بیاض عرض قائم به موضوع است و بدون موضوع وجود ندارد، اعیان خارجی و عالم کون و ممکنات هم همین قسم هستند و اینها بدون وجود خارجی و بدون قیام به او اصلاً وجود ندارند. درحالی‌که ایشان می‌فرمایند که فرقٌ بَینَ السَّوادِ و البَیاض و بَینَ الوجوداتِ المُمکنةِ لِلأشیاء. در مسئلۀ سواد و بیاض همان‌طوری‌که محقق دوانی فرموده است حق با ایشان است. یعنی اشکال بر محقق دوانی وارد کرد نه‌اینکه حق با ایشان است. ایشان می‌فرمایند: اگر منظور محقق دوانی از اینکه اینها وجود فی نفسه ندارند این است که این اعراض مانند سواد و بیاض جوهریت ندارند، این صحیح است چون جوهر قائم به عرض نیست و عرض قائم به جوهر است و اگر مقصود این است که اینها اصلاً وجود فی نفسه ندارند نه، غلط است چون اعراض و صُوَر و سواد وجود فی نفسه دارند. منتها وجود فی نفسه سواد برای موضوع لِغیره است و ثبوت سواد فی نفسه عین ثبوت سواد لِموضوعه است، دوتا وجود نیست.