تبیین حقیقت عالم وجود و ارتباط آن با مبدأ هستی

درس سیصد و نود و ششم

بیان مبانی مطروحه راجع به ارتباط و تعلق عالم وجود با مبدأ اول (1)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

عرض شد مرحوم آخوند نسبت به مسئلۀ ارتباط و تعلق عالم وجود با مبدأ اول و با وجود بحت و بسیط و ذات حق تعالی دو مبنا را مطرح می‌کنند؛ مبنای اول مبنای حکماء و اهل ذوق از فلاسفه است که اینها قائل به وجود منحاز و مقابل وجود حضرت حق برای ممکنات هستند و به‌واسطۀ قول به تشکیک در مراتب وجود، وجود عالم خلق را مانند وجود عرض نسبت به موضوع می‌دانند. چطور اینکه عرض نسبت به موضوع قائم به موضوع است ولی درعین‌حال خود عرض وجود فی‌نفسه دارد مانند الوان و کمّ و امثال‌ذلک اما این کمّ و این عرض و این الوان از نقطه‌نظر قوام ذاتی خودش یعنی قوام وجودی، نه قوام ذاتی به معنای ماهوی بلکه از نقطه‌نظر قوام وجودی خودش متکی به موضوع است و عرض بدون موضوع وجود خارجی پیدا نمی‌کند. اما درعین‌حال وجود عرض با وجود موضوع دوتا است.

نهایت مرتبۀ معرفت فلاسفه از عالم وجود و جهان‌بینی آنها نسبت به عالم خلق

حکماء و اهل تشکیک در وجود نسبت به عالم وجود و ممکنات، قائل به وجودی در مرتبۀ متأخر از وجود حضرت حق هستند و بین آن وجود و این وجود تفاوت رتبی را قائل هستند. در واقع دو نحوۀ وجود در خارج ظهور دارد؛ نحوۀ اول نحوۀ بدون اسم، بدون رسم، بدون ماهیت، بدون حد و بدون قید است که از او تعبیر به وجود بحت و بسیط و وجود لا انتهائی و لا حدّی و لا قیدی است. نحوۀ دوم از وجود همین وجودات مقیدۀ خارجی است که این وجودات مقیدۀ خارجی به‌واسطۀ حدود ماهوی خودشان ظهورات متفاوت و متمایز از یکدیگر دارند و این وجود ماهوی خارجی از نقطه‌نظر قوام خودش منتسب به وجود حضرت حق است. این نهایت مرتبۀ معرفت و شناخت این فلاسفه و حکماء از عالم وجود و از جهان‌بینی آنها نسبت به عالم خلق است.