تحلیل نسبت اعیان ثابته با وجود خارجی

این مطلب را برای حقایق خارجی قیاس قرار بدهید، قول این بزرگان که فرمودند: اعیان ثابتۀ موجودات و حقایق ثابتۀ موجودات، اینها رائحۀ وجود را استشمام نکرده‌اند و ظاهر نشده و ابداً ظاهر نمی‌شوند و فقط نمودی از او ظاهر می‌شود. این معنایش این است که همۀ آنچه در عالم اتفاق می‌افتد، وجودات خاصه است منتها اعیان ثابته عبارت از ماهیاتی است که این ماهیات وجود خارجی ندارند بلکه به انتساب وجود به آنها، صورتی از آنها ظاهر است نه‌اینکه درقبال وجود، خودشان وجود استقلالی دارند و می‌خواهند عرض‌اندام کنند! این کلامی است که مرحوم محقق دوانی آمدند و حقایق خارجیه را این‌طور ترسیم کرده‌اند و تشبیه به اعراض و صور با اختلاف انظار در آنها کرده‌اند.

ایشان می‌گویند: در موارد دیگری از کتاب برای این مطلبشان مطالب دیگری ذکر کرده‌اند که در قوت و متانت بهتر از این نیست یعنی هرچه هست بقیه‌اش هم همین است یعنی خیلی حرف خوبی نزده‌اند.

و إنّی لَقَضَیتُ مِن ادِعائِه الطَّیَرانَ إلى السَّماءِ بِهذه الأجنِحَةِ الواهیةِ فإنَّ الخَبطَ و الخَلطَ فی هَذا القَول أوضَحُ مِن أن یَخفىٰ عِندَ المُتِدَرِّبِ فی الصَّناعاتِ العِلمیَّة أوَ لَم یَقع فیهِ وَضعُ أحَدِ مَعنییِ الوجودِ الرابطی مَوضِعُ الآخَر فإنَّ الأسوَدَ فی قَولِنا الجِسمُ أسوَد مِن حَیثُ کَونِهِ وَقعَ مَحمولاً فی الهَلیَّةِ المُرکَّبة لا وجودَ لَه إلاّ بِمَعنى کَونِه ثُبوتاً لِلجِسم.¹

ایشان می‌گویند: من خیلی از این مسئلۀ ایشان تعجب کردم که چطور ایشان می‌خواهد با این جناح‌های واهیه و با این کیفیت استدلالی که کرده‌اند به آن آسمان‌های عقل پرواز کند و بالا برود. خیلی کار ما خراب است پس تکلیف معلوم شد با این خبط و خلط در این قول پیش کسی که یک مقداری در صناعات علمیه یک تجربه‌ای دارد أوضَحُ مِن أن یَخفىٰ است.

معنای یکی از دو وجود رابطی به‌جای دیگر قرار نگرفته است. چون ما قبلاً گفتیم که وجود رابطی دو معنا دارد؛ یک معنا، معنای وجود رابط است و یک معنا وجود رابطی است یعنی یک معنا وجود رابطی را در معنای وجود رابط، معنای حرفی استعمال می‌کند و یکی هم در معنای همان وجود محمولی استعمال می‌کند. اسود در قول ما که می‌گویید: الجسمُ أسود، چون در هلیّت مرکبه محمول واقع شده است و گفتیم: الجِسمُ أسوَد، وجودی ندارد مگر به معنای اینکه ثابت برای جسم است یعنی خودش فی‌حدّنفسه وجود مستقل ندارد و وجود او عبارت از وجود او برای [جسم] است.