تحلیل نسبت اعیان ثابته با وجود خارجی

بنابراین ماحصل کلام مرحوم آخوند این شد که وجود اعراض وجود فی نفسه هستند و وجود رابط نیستند بلکه وجود رابطی هستند درحالی‌که اعیان ثابته و حقایق خارجیه وجودشان وجود رابط است و اصلاً وجود فی نفسه ندارند. عرض ما نسبت به مرحوم آخوند این بود که خود اعیان ثابته دارای دو مرتبۀ از وجود هستند؛ یک مرتبه وجود رابط هستند، تعلق اینها به مبداء اول که این تعلق اینها به مبداء اول عبارت از همان وجود رابط است که بدون این تعلق، عدم بر تمام حقایق خارجی صادق است. مرتبۀ دوم این است که خود این اعیان ثابته از باب اینکه نمود و ظهور آن حقیقت وجود هستند وجود فی نفسه دارند و درست مثل عرض می‌ماند؛ عرض دو وجود دارد: یک وجود رابط دارد درحالی‌که تعلق به موضوع دارد و یک وجود فی نفسه دارد که عبارت از همان وجود خارجی موضوع است. وجود خارجی موضوع را دارید می‌بینید. پس همان‌طوری‌که شما عرض را بدون موضوع می‌بینید ما هم اعیان ثابته را بدون وجود می‌بینیم. بیشتر دقت بکنیم اعیان ثابته را نفس بروز و ظهور وجود می‌دانیم. بیشتر دقت کنیم همین اعراض خارجی را نفس بروز و ظهور این ماده می‌بینیم! پس در این تمثیلی که مرحوم دوانی زدند هیچ اشکالی نیست و بلکه به دو طرف هم می‌توانیم به این حقایق عالم وجود اطلاق وجود رابط کنیم و هم می‌توانیم اطلاق وجود رابطی کنیم.

اللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد