معنای معقولات ثانیه در فلسفه و منطق

تعریف معقولات ثانیه در کلام مرحوم آخوند

مرحوم آخوند در اینجا می‌فرمایند: مقصود از معقولات ثانیه معقولاتی است که پس از معقول اول است حالا چه معقول ثانی باشد یا ثالث باشد یا رابع باشد یا صدم باشد فرق نمی‌کند! معقولات ثانیه به صور ذهنی‌ای گفته می‌شود که وعاء آنها در ذهن هست و مابإزاء خارجی ندارد مانند وجوب که معقول ثانی است. مابإزاء خارجی او چیست؟! آیا فرش، دیوار، گچ، سنگ، زید است؟! نه. ممکن چیست؟! مابإزاء خارجی ممکن چیست؟! هیچ! شما می‌گویید: زید است؟! زید مصداق آن است نه‌اینکه مفادش است، نه‌اینکه مابإزاء آن است. مابإزاء یعنی این در قبال این، وقتی که من می‌گویم: زید، مابإزاء زید همین زیدی است که در خارج هست نه‌اینکه مصداق این، آن است.

مصداق؛ معنای کلی قابل صدق بر کثیرین

مصداق همیشه به یک معنای کلی‌ای گفته می‌شود که آن معنای کلی قابل صدق بر کثیرین است و آن کثیرین مصادیق این می‌شوند. عالم یک معنای کلی است؛ هر ذاتی که متصف به علم است منتها افراد کثیری که در خارج هستند که هرکدام متصف به علم باشند مصداق برای این عالم هستند.

تقسیم معقول ثانی به دو قسم

معقولات ثانیه عبارت از آن چیزی است که ظرف وجود و تحقق آنها در ذهن است. این معقول ثانی می‌شود و آن‌وقت این معقول ثانی تقسیم می‌شود به معقول ثانی در علم میزان و در علم منطق که به او می‌گویند: معقولات ثانویه منطقیه! قسم دیگر معقولات ثانویه فلسفیه است!

تعریف معقولات ثانویۀ فلسفیه

اصل و اساس موضوع فلسفه

معقولات ثانویۀ فلسفیه به آن معقولاتی گفته می‌شود که لوازم وجود و آثار مترتبۀ بر وجود است، چون فلسفه و حکمت از وجود و آثار او و به تبع و به عرض از عدم صحبت می‌کند اما اصل و اساس موضوع برای فلسفه وجود و آثار مترتبۀ بر وجود است. مثلاً گاهی اوقات بر وجود وجوب عارض می‌شود مثل وجود باری! گاهی بر وجود امکان عارض می‌شود؛ وجود ممکن مثل ما! گاهی بر وجود ضرورت عارض می‌شود، گاهی امتناع عارض می‌شود، گاهی بر وجود اتفاق عارض می‌شود، علت و معلولیت عارض می‌شود، تشکیک و تشخص عارض می‌شود. این عوارضی که عارض بر وجود می‌شوند معقولات ثانویه فلسفیه است.