معنای معقولات ثانیه در فلسفه و منطق

فصلٌ فی أنَّ الوجودَ على أیِ وجهٍ یُقالُ إنَّه مِنَ المعقولاتِ الثانیةِ و بِأی معنى یوصَف بِذلک:.

وجود را چطور تفسیر کنیم تااینکه به آن معقول ثانیه بگوییم و چطوری به این وصف آورده می‌شود و در چه وضعیتی این وصف آورده می‌شود؟

إنَّ کثیراً ما یُطلَق المعقولُ الثانی علَى المحمولاتِ العقلیةِ و مبادیها الانتزاعیةِ الذهنیةِ و مِن هذا القَبیلِ الطبائعُ المَصدریةُ و لوازمُ الماهیات و النِسَبُ و الإضافاتُ.

در بسیاری از مواقع معقول ثانی گفته می‌شود بر محمولات عقلیه و مبادی انتزاعیۀ ذهنیۀ او مثلاً گفته می‌شود: واجب، مبدأ واجب هم وجوب می‌شود وجوب هم بر واجب گفته می‌شود و هم بر مبدأ و مبادی آن که از او انتزاع می‌شود.

و مِن هذا القَبیلِ الطبائعُ المَصدریةُ ... معقولات ثانویه از این قبیل است طبیعت‌های مصدریه مثل حیوانیت، همین مصدر جعلی که می‌گویند مثل حیوانیت و انسانیت و مصادر جعلیه اینها از این قبیل هستند، اینها معقولات ثانویه هستند. یکی هم لوازم ماهیات مثل زوجیت فردیت یا نسب و اضافات یا ابوّت و بنوّت اینها همه جزو معقولات ثانویه هستند.

و قَد یُطلَق علَى المعانی المنطقیةِ و المفهوماتِ المیزانیةِ الَّتی هی فی الدرجةِ الثانیةِ و ما بعدَها مِنَ المعقولیةِ و هی المحمولاتُ و العوارضُ العقلیةُ الَّتی تکونُ مطابَقُ الحُکمِ و المَحکی عنه فی حمَلِها علَى المفهوماتِ و انتزاعها مِنَ الموصوفات هو نحوُ وجودِها الذِّهنی علىٰ أن یکونَ المعقودةُ بِها مِنَ القضایا ذهنیات.

گاهی اوقات معقولات ثانویه به معنای منطقی و مفهوماتی که در علم میزان هست گفته می‌شود؛ آنهایی که در درجۀ دوم، سوم، چهارم، پنجم و هشتادم از معقولیت قرار دارند، به آن معقول ثانی می‌گویند! یعنی همین‌قدر که بعد از معقولات اولیٰ است به آن معقول ثانی می‌گویند ولو در درجۀ هشتم باشد. و هی المحمولاتُ و العوارضُ ... آن معقولات منطقیه و مفاهیم میزانیه محمولات و عوارض عقلیه‌ای هستند که مطابَق حکم و محکی‌عنه او، یعنی آن مطابق خارجی او، مطابَق خارجی ندارد، یعنی همان وجود ذهنی وقتی که می‌گوییم: زیدٌ قائمٌ محکی‌عنه و مطابقش در خارج هست ولی می‌گوییم: الکلی إمّا جنس أو فصل این مطابق خارجی‌اش چیست؟ هیچ، مطابق خارجی او باز در ذهن هست یعنی باز همان قضیۀ ذهنیه است که مطابق حکم و محکی‌عنه در حملش بر مفهومات خودشان، اینهایی را که می‌خواهیم بر مفاهیم حمل کنیم، این محمولات را می‌خواهیم حمل کنیم بر مفاهیمشان و انتزاعشان از موصوفات چه در حمل بر مفاهیم و چه انتزاع از موصوفات خودشان، این انتزاع خارجی نیست بلکه یک قسم از وجود ذهنی است. همان کیفیت وجود ذهنی است، هم محمولات بر مفاهیم و موضوعات هستند هم عبارت هستند از مابه‌الاِنتزاع این مفاهیم ذهنی.