ماهیت و جایگاه معقولات ثانیه در فلسفه

لذا خود افراد هم بخواهند بفهمند یا نفهمند در این دو موضوع منطقی و موضوع فلسفی حرکت می‌کنند. یک وقت صحبت از این می‌کنند که ما الآن بیاییم با این فرمولی که داریم این کار را انجام بدهیم؛ یعنی این فرمول را اگر شما به‌دست بیاورید این بازدهی برایش پیدا می‌شود. راجع به این در علم مکانیک خیلی بحث می‌شود. یک وقتی صحبت می‌کنند که حالا چطوری این فرمول را درست کنیم یعنی چطوری این موضوع را محقق کنیم؟ آن مربوط به فلسفه می‌شود! یعنی شرایط وجود را چطور برای این موضوع خودمان به‌وجود بیاوریم و حالا که به‌وجود آوردیم نتیجه چه خواهد شد؟ این مربوط به علم مکانیک می‌شود.

پس تمام علومی که این علوم در دنیا هستند روابط بین موضوعات خودشان با محمولات خودشان مربوط به آنها است و آنچه که مربوط به امکان و وجوب و جنبۀ علیت و نحوۀ وصول به این موضوعات هست آن مربوط به مسائل فلسفی و علیت، معلولیت، امکان، وجوب، ضرورت، دوام، انقطاع و از این قبیل مسائل خواهد شد.

و أما تَحدیدُها و تحقیقُ ماهیاتِها فَیکونُ فی العلمِ الأسفلِ لا فی العلمِ الأعلى‌ و هذا أیضاً یُشعِرُ لَنا بِأنَّ الوجودَ لِلشی‌ءٍ متقدِّمٌ على ماهیِّتِه و أنَّ أثرَ الفاعلِ بِالذاتِ هو الوجودُ لا الماهیة على ما نحنُ بِصددِه‌.

و اما تحدید این موضوعات و تحقیق ماهیت آنها که چه ماهیتی دارند [در علم اسفل می باشد نه در علم اعلیٰ] و مربوط به همان علم خاص به خودش است؛ هندسه و ریاضی و هر علم دیگر. و هذا أیضاً یُشعِرُ لَنا ... نتیجۀ این مسئله این می‌شود که وجود متقدم بر ماهیت است یعنی تا چیزی در خارج وجود پیدا نکند انسان نمی‌تواند محمولی را بر او حمل کند و انسان نمی‌تواند راجع به آن محمول بحث کند. همیشه آنچه را که تحقق پیدا می‌کند چه تحقق خارجی پیدا می‌کند یا تحقق ذهنی پیدا می‌کند باید وجود در این وسط، حلقه و رابط بین محمول و موضوع باشد. و أنَّ أثرَ الفاعلِ بِالذاتِ هو الوجودُ ... اثر فاعل ذاتاً [وجود است نه ماهیت؛ همان‌طور که ما درصدد اثباتش هستیم] بالعرض ماهیت هم موجود می‌شود ولی ذاتاً اثر فاعل به وجود برمی‌گردد.