شرط تحقق اتصاف در قضایای هلیات مرکبه

فَلِکُلِّ صِفَةٍ مِنَ الصِفات مرتبةٌ مِنَ الوجودِ یَتَرتَّبُ عَلَیها آثارٌ مُختَصةٌ بِها حتى الإضافیات و أعدام الملکات و القوى و الاستعدادات فَإنَّ لَها أیضاً حُظوظاً ضَعیفَةً مِنَ الوُجود و التَّحصلِ لا یُمکِنُ الاتِّصافِ بِها إلاّ عِندَ وُجودِها لِموصوفاتِها.

برای هر صفتی از صفات مرتبه‌ای از وجود است که مترتب می‌شود بر آن مرتبه آثاری که به همان مرتبه مربوط است حتی اضافیات، اعدام ملکات، قوا و استعدادات، اینها همه حظوظ ضعفیه‌ای از وجود و تَحَصُّل دارند، اتصاف به اینها ممکن نیست مگر وقتی که برای موصوفاتشان باشند. این‌طور نیست که شما بخواهید آن کیفیت وجودی که در بیاض هست برای اینها ثابت بکنید.

و لا فَرقَ فی ذلِکَ بَینَ صِفَةٍ و صِفَة فَکَما أنَّ البَیاضَ إذا لَم یَکُن موجوداً لِلجِسمِ وجوداً عینیاً به یَکونُ موجودیَتُه و نَحوُ حُصولِهِ الخارِجی لا یُمکِن وَصفُ ذلِکَ الجِسم بِأنَّهُ أبیَض وصفاً مُطابَقاً لِما فی نَفسِ الأمر فَکَذلِکَ حُکمُ اتِّصافِ الحیوان بِکونِه أعمی و اتِّصافِ السَماء بِکونِها فوقَ الأرض و غیرهما.

دیگر بین صفت و صفت دیگر فرقی نیست همان‌طوری‌که بیاض وقتی که موجود برای جسم نباشد، به یک وجود عینی‌ای که به‌واسطۀ آن وجود عینی موجودیت آن بیاض است و نحو حصول خارجی اوست که ممکن نیست این جسم وصف بشود به اینکه او ابیض است و مطابق با نفس‌الأمر است مگر اینکه آن وجود عینی محقق باشد، اینکه ما حیوانی را به اعمی وصف می‌کنیم [و اینکه آسمان را فوق زمین وصف می‌کنیم] اینها هم به همین کیفیت است، یعنی این یک جنبۀ وجودی در این موضوع دارد که به‌واسطۀ این جنبۀ وجودیِ در آن موضوع، ما این آثار را بار می‌کنیم و این محکی عنه و مطابَق برای این حکم ما خواهد شد.

فما وَقَعَ فی کُتُبِ أهلِ الفَنِ کالشِّفاءَ لِلشیخ و التحصیل لِبهمنیار تِلمیذه مِن أنَّ الصِفِةَ إن کانَت مَعدومَةً فَکَیفَ یَکونُ المَعدومُ فی نَفسِه موجوداً لِشَی‌ءٍ فَإنَّ المَعدومَ فی نَفسِه مُستَحیلُ الوجودِ لِشی‌ءٍ آخر مَعناهُ ما ذَکَرناه.¹