تحلیل هوهویت و صدق قضایا در فلسفه اسلامی

اشکال مرحوم سبزواری بر نظر مرحوم آخوند در هلیات مرکبه و بسیطه

روی این جهت اشکالی که بر مرحوم آخوند در اینجا وارد می‌شود این است که علت عدم حکم به وجود کردن برای قضایایی که دارای هلیّت بسیطه یا هلیّت مرکبه هستند، اگر قرار بر عدم تحقق هوهویت باشد، این اشکال چه در قضایای بسیطه و چه در قضایای مرکبه وارد می‌شود.

روی این جهت مرحوم حاجی سبزواری در اینجا اشکالاتی را به همین بیانی که من عرض کردم وارد کرده است البته ایشان خیلی مختصرتر [بیان کرده‌ا‌ند] و فقط به یک قسمت از مسئله پرداخته‌اند. اشکالی که مرحوم حاجی در اینجا وارد می‌کنند این است که می‌فرمایند: عدم و اینکه یک شیء معدوم باشد، نافی صحت حمل محمول بر موضوع نیست! آنچه را که در قضیه لازم داریم ثبوت موضوع است و اگر در قضایا موضوع ثابت نباشد، ـ البته در هلیّت مرکبه باز برمی‌گردد ـ قضیۀ ما منعقد نمی‌شود! اگر قضیه‌ای بخواهد صادق واقع باشد و منعقد بشود، ـ حالا انعقادش انعقاد پیدا می‌کند ولی خب قضیه کاذبه است نه‌اینکه صادقه است ـ این است که موضوع وجود داشته باشد و همین کفایت می‌کند. و از این موضوعی که وجود دارد یک صفتی را انتزاع می‌کنیم حالا یا صفت ثبوتی را انتزاع می‌کنیم؛ زید است و رکوب برای آن عارض شده است و ما می‌گوییم: زیدٌ راکبٌ. ما عدم بصیرت را از او انتزاع می‌کنیم، اشکال ندارد که انسان از یک امر وجودی یک صفت سلبی را انتزاع کند! زید است و جاهل است و ما عدم علم را از زید انتزاع می‌کنیم و می‌گوییم: زیدٌ غَیرُ عالمٍ. غیرُ عالمٍ یک اصل عدمی است ولی منشأ انتزاع آن، منشأ انتزاع زید است و قضیه هم قضیۀ صادقه است و اشکالی ندارد. بنابراین اینکه برای صحت حمل در قضایای مرکبه قائل به وجود طرفین شدید و اینکه می‌فرمایید: باید در ظرف اتصاف، طرفین وجود داشته باشند، این ظرف اتصاف اقتضای وجود طرفین را نمی‌کند بلکه ظرف اتصاف اقتضای هوهویت بین طرفین را می‌کند و ظرف اتصاف اقتضای ثبوت موضوع را می‌کند چه آن ظرف اتصاف خارجی باشد یا ظرف اتصاف، ظرف اتصاف ذهنی باشد!