حقیقت وجود و مراتب آن در فلسفه اسلامی

وقتی که یک آتش‌گردانه را می‌گردانید، مگر شما از حرکت این آتش‌گردانه در شب یک دایره احساس نمی‌کنید؟! یک دایره که دارد می‌گردد. مگر آن نور چندتا است؟! یک نور که بیشتر نداریم، پس چطور این نور یک دایره را تشکیل می‌دهد؟! درحالی‌که اگر قرار باشد که نور در اینجا باشد دیگر نمی‌تواند در اینجا باشد. اگر آن آتش‌گردان در آنجا باشد دیگر نمی‌تواند در اینجا باشد. این آتش‌گردان در هر ثانیه بلکه در هر یک‌صدم ثانیه باید در یک نقطه ثابت باشد درحالی‌که شما یک حالت پیوسته مشاهده می‌کنید. این حالت پیوسته از کجا آمد؟! آیا این حالت پیوسته عبارت از تحقق یک امر خارجی است یا یک امر ذهنی است؟!

ما در خارج دایره نداریم آنچه که داریم در ذهن هست و چون نفس عاجز است از اینکه نقاط مختلفی که این آتش‌گردان در آن نقاط مختلف استقرار دارد را بشمارد و صورت هرکدام از این نقاط را در ذهن خود بسپارد چون از این مسئله عاجز است بین هر نقطه با نقطۀ دیگری اتصال برقرار می‌کند و وقتی اتصال برقرار کرد شما دایره می‌بینید. بنابراین دایره‌ای در خارج وجود ندارد! در خارج فقط یک نقطه وجود دارد. الآن آتش‌گردان در این نقطه هست یک‌صدم ثانیۀ بعد [جایش] عوض شد و [نقطۀ] کناری‌اش شد و یک‌صدم ثانیۀ بعد [نقطۀ] کناری‌اش شد. آنچه که الآن در اینجا تحقق پیدا کرده است عبارت از همان نفس وجود عین خارجی است که آن وجود عین خارجی با تغییری که در وضع خودش به‌وجود آورد اسمش را حرکت می‌گذاریم. یعنی الآن بنده این [لیوان] را از اینجا برمی‌دارم و اینجا می‌گذارم. آیا شما چیز دیگری جز دست من و این لیوان در اینجا می‌دانید یا نه؟ ببینید دست من آمد با این [لیوان] تماس می‌گیرد و این را از اینجا بلند می‌کند و به اینجا می‌آورد. آیا شما چیزی به نام حرکت که نه مربوط به این لیوان باشد و نه مربوط به دست باشد و به دست و این لیوان هم تعلق بگیرد دارید یا ندارید؟!