حقیقت وجود و مراتب آن در فلسفه اسلامی

فرض کنید این کلید [خاموش] را می‌زنیم اما این تا فردا همین‌طور روشن است و می‌گوید که این‌قدر که در راه مانده است را فعلاً مصرف کنیم تا ببینیم که چه موقع تمام می‌شود. نه! همین‌که کلید را می‌زنیم یک‌هزارم ثانیه هم نیست [که خاموش می‌شود]. ارتباط بین مبدأ و منبع در هر ثانیه‌ای سیصد هزار کیلومتر است یعنی سیصد هزار کیلومتر در یک ثانیه دارد می‌آید و پنجاه هزار بار فرکانس از این مبدأ تا این مقصد در حال گردش است و این پروتون‌های الکتریسیته همین‌طور دارند می‌روند و می‌آیند. این الآن دارد سیصد هزار کیلومتر را طی می‌کند پس این استقلال ندارد. همین‌که [کلید خاموش را] می‌زنید این تمام می‌شود.

عدم استقلال وجودات خارجی

وجودات خارجی هم همین‌طور هستند، در وجودات خارجی تا آن فیض نباشد همان‌طوری‌که عرض شد در اصل خلقت فیض است در امتداد وجود هم عین همان فیض باید مستمر باشد. پس این وجودات خارجی هم آنها هم استقلال ندارند.

اما صحبت در این است که حقیقت این وجود خارجی عین همان حقیقتی است که از آنجا تنازل پیدا کرده است غیر آن حقیقت یا غیر از این عین خارجی چه چیزی دیگر در اینجا وجود دارد که شما اسم آن را رابط می‌گذارید؟ این صحبت ماست. یعنی آن چیزی که در اینجا به‌عنوان حقیقت خارجی می‌بینیم عبارت از همین کثرات است. همین کثرات عبارت از همین حقایق خارجی غیر مستقل است و اصل و حقیقتش عبارت از همان وجود اطلاقی است. حالا واسطه دارد یا ندارد این حرف‌ها یک مطالب دیگری است که اصلاً ارتباطی به بحث ما ندارد.

بله، هزارتا واسطه هم دارد و همۀ مراتب طولی را طی می‌کند که ارتباطی با بحث ندارد. فعلاً بحث در دو نقطه است؛ نقطۀ اول مبدأ و نقطۀ دوم عین خارجی است که داریم می‌بینیم. آهان این [لیوان]! این لیوانی که الآن در دست بنده هست این یک حقیقت دارد که حقیقت مبدئش عبارت از فیاض علی‌الاطلاق است آن حقیقت مبدأ است و یک نقطۀ مقابل دارد که عبارت از همین حقیقت خارجی است، این وجود همین‌که آمده و در دست من هست. و ما بَینهما مُتوسطاة متوسطات هم عبارت از همان عوالم طولیه است که آن عوالم طولیه هم خودش حکم همین را دارد. اگر شما می‌خواهید اسم وجود را بر آن حقیقت بگذارید و بر بقیه اعتباری [بگذارید] پس به این‌هم اعتباری بگویید. شما بگویید که ما اسم برق و الکتریسیته را بر این الکتریسیته‌ای که الآن این لامپ دارد مصرف می‌کند نمی‌گذاریم و ما بر همان شصت هزار ولت می‌گذاریم اصلاً اسم اینها الکتریسیته نیست و نباید اعتنایی کرد. شما اسم برق را روی این بگذار و اسم این را یک چیز دیگر بگذار. ولی اگر واقعاً شما اسم وجود را بر این می‌گذارید که این واقعاً یک وجود خارجی است بسیار خب، منتها این وجود را وجود فی نفسِه و بِنفسِه و لِغیره می‌دانیم که همان جواهر هستند. عیب ندارد هم به این وجود بگویید منتها وجود این وجود فقیر و وجود محتاج و وجود امکانی هرچه می‌خواهید اسم بگذارید و آن وجود را درمقابل وجود غنی، وجود ضروری، وجود واجب، وجود لایتناهی و وجود اطلاقی هرچه می‌خواهید بگذارید.