حقیقت وجود و مراتب آن در فلسفه اسلامی

درس چهارصد و سوم

بررسی کیفیت حقیقت وجود در دو ظرف خارجی و ذهنی (1)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

تَنبیهٌ:

وَ لَعلَّکَ عَلَى هُدًى مِن فَضلِ رَبکَ فی تَعرُّفِ حالِ مَراتبِ الأکوان‌ِ

فی الکَمالِ و النَّقصِ و تَحَصُّلاتِ الأشیاءِ فی القوةِ و الضَّعفِ و المَتانةِ و القُصورِ فَعلیکَ أن تَدفعَ بِهذا عاراً عَظیماً یَتوهَّمُ القاصِرونَ عَن غایاتِ الأنظارِ ورودَهُ عَلَى أولیاءِ الحِکمةِ و أئِمةِ العلمِ و تُمیطُ بِهِ الأذَى.¹

تتمۀ بحث راجع به کیفیت حقیقت وجود در دو ظرف خارجی و ظرف ذهنی [یعنی] وجود خارجی و وجود نفسی و ذهنی بود. اگر نظر رفقا باشد إن‌شاء‌الله که هست! عرض شد که دو سبک وجود داریم؛ یک وجود اعیان خارجی بِما هوَ خارجٌ عَنِ الذِّهن و یک اعیان خارجی نفسی بِما هوَ فی الذِّهن و این دو سبک از وجود حقیقت وجود را به تمام معنی الکلمه واجد هستند گرچه در کیفیت و تعینش باهم اختلاف دارند. مسئلۀ وجود خارجی مسئلۀ وجود عینی است. البته وجود خارجی اعم از وجود ملکی و یا وجود ملکوتی، وجود مجرد یا وجود مادی هردو در تعبیر عین خارجی قرار دارند و این مسئله هم صحبت شد که هرچه وجود به مرتبۀ تجرد نزدیک‌تر بشود حصۀ او از وجود حقیقی و واقعی بیشتر است تا به وجود مجرد اطلاقی برسد که آن وجود، غناء ذاتی و قیومیت ذاتی دارد و به عبارت دیگر وجود فی نفسِه و لِنفسه و بِنفسه دارد. درمقابلش وجود جواهر و اعراض هست که این وجود، وجود فی نفسِه و لِنفسه و بِغیره هست یا وجود فی نفسِه و لِغیره هست که وجود اعراض باشد.

مسئله‌ای در وجود تحقق وجود رابطی پیش آمد که در آنجا وجود لِغیره و بِغیره مورد بحث قرار گرفت و اشکالی که در آنجا مطرح شد و عرض شد که وجود رابطی به‌عنوان رابط، نه به‌عنوان وجود محمولی و وجود ناعتی بلکه به‌عنوان وجود حرفی تحقق خارجی ندارد بلکه صرف اعتبار ذهن در تحقق یک نسبت است. وقتی که بین دو چیز نسبتی برقرار می‌شود ذهن برای آن نسبت یک وجودی قائل است که از این قبیل مسئلۀ فوقیت، تحتیت، وجود و وجود اعراض نِسَبی در اینجا مطرح شد که البته مرحوم آخوند در این جلسه می‌خواهند این مسئله را مطرح کنند و برای این قضیه یک نحوه اثبات وجود عینی قائل بشوند.