مراتب تشکیکی وجود و جایگاه اعراض و معقولات

آنچه که این بزرگان فرمودند این است که حکمت را علم به احوال موجودات خارجی شناساند همان‌طوری‌که در واقع همان است؛ یعنی موجودات خارجیه بر همان میزان خودشان هستند؛ جواهر بر میزان خودشان، اعراض بر میزان خودشان، کیفیت وجود جوهر، کیفیت وجود مجرد، کیفیت وجود ماده، کیفیت وجود عقل، کیفیت وجود غنی و کیفیت وجود فقیر، اینها همان‌طوری‌که در واقع هست وجود را به وجودات و موجودات مختلف تقسیم کرده‌اند.

وَ عَدواً مِن جُملةِ الحکمةِ ...معرفت احوال معقولات ثانیه مانند امکان و ضرورت و وجوب و امتناع امثال‌ذلک و احوال معقولات سبعۀ نسبیه را از جمله حکمت شمردند.

غایت مجد و علو وجود

بِأن تُذَکِّرَ ما أصَّلناهُ مِن أنَّ الوجودَ لِکلِّ شَیءٍ مِنَ الأشیاءِ لَهُ مَرتبةٌ خاصَةٌ مِنَ الظُّهورِ و دَرجةٌ مَخصوصةٌ مِنَ الفِعلیّةِ و الحصولِ و غایةُ المَجدِ و العُلوِّ أن یَکونَ قَیّوماً غَنیّاً واجباً بِالذاتِ غَیرَ مُتَعلّقِ القَوامِ بِغیرهِ أصلاً.¹

این مسئله را این‌طور روشن کنیم؛ ما برای شما تعیین کردیم و اصل قرار دادیم و آن را محور برای مباحث خودمان معیّن کردیم. وجود برای هر شیئی از اشیاء یک مرتبۀ خاصی از ظهور دارد و در درجۀ مخصوصه‌ای از فعلیت و حصول دارد که آن درجۀ از وجود با درجۀ دیگر از وجود متفاوت است؛ وجود مجرد یک درجه دارد [اما] وجود ماده یک درجه دارد و این دوتا با همدیگر فرق می‌کند. او قوی است و این ضعیف است و همین‌طور مجرد هم مراتبی دارد، وجود برزخی یک مراتبی دارد و مثالی، وجود ملکوتی همین‌طور تا به آن حقیقت نوریۀ محضه برسد که بدون کیف، کم، حد و قید است. وَ غایةُ المَجدِ ... غایت مجد و علو وجود این است که وجود قیّوم باشد؛ قائم بِنفسه باشد و غنی و واجب بالذات باشد و اصلاً به غیر خودش تعلق نداشته باشد.

فَیَکونُ بِما هوَ هوَ فَعلیّةً مَحضةً مُقدّسةً عَن جَمیعِ شَوائبِ القوّةِ و الإمکانِ و النَّقصِ و القُصورِ و ما سِواهُ مَصحوبٌ بِالقُصورِ و الإمکانِ الذاتیین عَلى تَفاوتِ مَراتبِها و تَبایُنِ طَبقاتِها فیهما فَکُلُّ ما بَعُدَ عَن مَنبعِ الوجودِ و الوجوبِ کانَ قُصورهُ أشدَّ و إمکانُهُ أکثرَ إلى أن یَنتهیَ الوجودُ إلَى غایةٍ مِنَ النّزولِ و الخِسّةِ یَکونُ وجودُها الجوهریُّ عَینَ تُقوِّمِها بِالصّورةِ الحالةِ فیه و فِعلیَّتُها مَحضَ القوَةِ و الاستِعداد.²