مراتب تشکیکی وجود و جایگاه اعراض و معقولات

این وجود خودش بِما هو هو، نه به‌واسطۀ استناد به دیگری، فعلیت محضه است و این مقدس از جمیع شوائب قوّه، امکان، نقص و قصور است. ماسوای این واجب غنی بالذات مصحوب به قصور و امکان ذاتی بر تفاوت مراتب است، آن مراتبی که در اینجا هست و تفاوت طبقات ماسوای وجود مطلق در دو مسئلۀ قصور و امکان ذاتی است. فَکُلُّ ما بَعُدَ عَن مَنبعِ الوجودِ ... هرچه که از منبع وجود و وجوب دور باشد قصورش اشدّ است و امکانش اکثر است تااینکه وجود به غایتی از نزول و خسّت منتهی بشود که وجودِ جوهری آن عین تقوّمش عبارت از صورتی است که حالّ در اوست؛ یعنی همان ماهیت مبهمه! و فعلیت او عبارت از محض قوّه و استعداد است، همان مادة المواد.

وَ وحدتُها الشخصیّةِ بِعَینِها کَثرَتُها الانفصالیّةُ تارَةً و وَحدتُها الاتّصالیّةُ أُخرىٰ و إذا عَلِمتَ هذا النّحوَ مِنَ القُصورِ فی الجواهرِ بِحَسبِ النّزولِ فَما ظَنّکَ بِالأعراضِ إلى ما یَنتهی نَحوُ وُجوداتِها فی الوَهنِ و الخِسّةِ بِحَسبِ مَراتبِ إمکاناتِها الذّاتیَةِ و الاستِعدادیّةِ.

و وحدت شخصیۀ او بِعینه عبارت از کثرت انفصالیه است؛ یعنی همان وحدت شخصی او عبارت از کثرت اتصالیه و وحدت اتصالیه‌اش است؛ یعنی یک‌وقت آن مادة المواد به صورت کثرت انفصالیه درمی‌آید؛ یعنی درصورتی‌که صورتی ضمیمۀ آن بشود به کثرات مختلف درمی‌آید؛ یک صورت ضمیمه‌اش بشود [تبدیل به] این می‌شود، یک صورت ضمیمه‌اش بشود [تبدیل به] آن می‌شود، یک صورت ضمیمه‌اش بشود فرش می‌شود، یک صورت ضمیمه‌اش بشود سنگ می‌شود، یک صورت بشود ضمیمه‌اش کرد کثرات انفصالیه می‌شود. وحدت اتصالیه‌اش هم عبارت از همان قوّۀ محضی است آن قوّه و استعداد محض همان ریسمانی است که در همۀ این کثرات انفصالیه جاری و ساری است. پس این‌قدر این مبهم است که با عین کثرات انفصالیه از وحدت خودش دست برنمی‌دارد و تنازل نمی‌کند. و این نهایت خسّت و دنائتی است که یک موجود ممکن است پیدا بکند. دیگر ما از این پایین‌تر وجود و مرتبۀ وجود نداریم!