تبیین حقیقت خیر و شر در نظام هستی

استاد: نه، مثلاً می‌توانیم بگوییم: هذا خیرٌ و نظری به غیر از او نداشته باشیم. ممکن است که غیر از آن‌هم خیر باشد اما حالا این را خیر می‌گوییم. مثلاً فرض کنید می‌خواهید قلمی را برای نوشتن انتخاب کنید، چند‌تا قلم در اینجا هست؛ مداد و خودکار و خودنویس هست و شما فقط می‌خواهید یک عدد را بردارید و بنویسید و اصلاً کاری به خودنویس ندارید، منظور نوشتن است چه با خودکار باشد، چه با مداد باشد، چه با خودنویس باشد و چه با جوهر مرکب باشد. یکی می‌گوید: این خوب است؟ دیگر نمی‌خواهید دنبال آن بروید و این نیست که از بقیه بهتر است بلکه منظور مرا حاصل می‌کند.

اما مطلب دیگر این است که ما «أخیَر» هم دیدیم یعنی در عبارات عربی «أخیَر» آمده است،¹ این را می‌شود چه‌کار کرد؟! خب این را که دیگر نمی‌توانیم ... مثلاً آمده است: سلمانُ أخیَر² منتها از باب تلخیص، همزه را حذف می‌کنند و خیلی اتفاق می‌افتد. در مورد شر هم هست که أشَر داریم ولی از باب تلخیص در عبارت، همزه را حذف می‌کنند و می‌گویند: شَرٌ مِن هَذا. البته در شر که اصلاً بحثی نیست منتها بحث در خیر است که آن‌هم [این‌طور است]. بنابراین به‌نظر می‌رسد که خیر باید أفعل تفضیل باشد که همزۀ آن حذف شده است!

علیٰ‌کلّ‌حال در این بحث صحبت در این است و اشکالی که متکلمین بر فلاسفه می‌کنند این است که اصلاً دیگر چرا بحث خیر و شر را مطرح می‌کنید؟! وقتی قرار باشد که کتک خوردن خیر باشد و کتک نخوردن هم خیر باشد پس شر کدام است؟! این‌دفعه که به منزل می‌روید بگویید که امشب بحث فلسفه این بود که هم ناز کردن خیر است و هم کتک زدن خیر است، یک چک به صورتش بزنید! می‌گوید: بایست بیا یک فلسفه‌ای یادت بدهم، دستش را بلند می‌کند و می‌رود ملاقه می‌آورد و می‌گوید که این دیگر خیلی خیر است، طرف را [حسابی] می‌زند! اگر قرار باشد طرفین قضیه خیر باشد پس دیگر شر کدام است که دیگر بخواهیم بحث بکنیم؟! یعنی در هردو تعریف این اشکال وارد است و این اشکالی که فخر رازی کرده است اشکال مهمی است! بوعلی در مباحث مشرقیه که بحث کرده است بحث خیر و شر دارد.