تبیین حقیقت خیر و شر در نظام هستی

اشکالی که متکلمین می‌کنند این است: در اینکه امور دنیا، امور گوارا و ناگوارایی است شک نداریم و همه همین حرف را می‌زنند، این یک. در اینکه این امور به خدا انتساب پیدا می‌کنند، شک نداریم، این دو. ثالثاً ما در ادلۀ نقلیه داریم؛ فرض کنید در آیات قرآن داریم: ﴿وَجَعَلَ ٱلظُّلُمَٰتِ وَٱلنُّورَ﴾¹ خدا ظلمت را هم خلق می‌کند، خلق به‌دست اوست. شما که ظلمت را شر می‌دانید، در اینجا دیگر خدا خالق شر است، چطور [انکار] می‌کنید؟! ﴿وَأَنَّهُۥ هُوَ أَمَاتَ وَأَحۡيَا﴾،² ﴿وَأَنَّهُۥ هُوَ أَضۡحَكَ وَأَبۡكَىٰ﴾،³ ﴿وَأَنَّهُۥ خَلَقَ ٱلزَّوۡجَيۡنِ ٱلذَّكَرَ وَٱلۡأُنثَىٰ﴾⁴ اماته شر است، حالا شما شر نمی‌گویید پس بالأخره اسم اماته را چه می‌گذارید؟! هر شخصی می‌خواهد در این دنیا بماند! شخص پیر شده است و صد سال دارد ولی باز هم می‌خواهد بماند! وقتی می‌شنود یک مرضی گرفته است حاضر است تمام پول و سرمایۀ خود را خرج کند به‌خاطر اینکه مرض او خوب بشود، حالا صد سال هم از سنّش گذشته است! بنابراین از اماته و موت فرار می‌کند یعنی حیات و بقاء را می‌خواهد. این مطلب هست.

ممکن است که یک چیز را مطرح کنیم و او این است که تمام اشیاء در عالم به‌سمت غایات خودشان در حرکت هستند گرچه این شخصی که الآن صد سال دارد می‌خواهد دنبال حیات برود ولی شاید حیات برای او مضر باشد! الآن بودن او در این دنیا برای او مضر است و خدای متعال بنا بر حکمت بالغه‌ای که دارد، آن اشراف بر مصالح کلی ـ اگر نگوییم که فعل او عین مصلحت است که آن بحث دیگری است ـ و مصالح فردیۀ این شخص اقتضاء می‌کند که دیگر بیش از این در این دنیا نباشد! مثل وقتی که یک مرضی برای شخصی پیدا می‌شود، چطور دکتر حکم به تزریق إبره⁵ می‌کند درحالی‌که إبره درد دارد ولی این تزریق إبره برای او موجب احیاء است و اگر این إبره را تزریق نکند برای او موت عارض می‌شود گرچه [درد] ظاهری دارد. این اشکالی است که متکلمین نسبت به فلاسفه کرده‌اند و فلاسفه نسبت به این قضیه جواب دادند. البته در جواب، مسائل مختلفی مطرح کرده‌اند.