تبیین فلسفی خیر و شر در نظام هستی

درس چهارصد و هشتم

بیان اقوال فلاسفه در خیر و شر

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

تعریف خیر و شر

انسان در ارتباط با خودش و عالم خارج از خودش، مسئلۀ خیر و شر را بررسی کرده است و آنچه را که به‌نظر او موافق با طبع و منافع اوست خیر مطرح کرده و آنچه را که مخالف با طبع اوست شر مطرح کرده است و انسان خودش این مطلب را احساس می‌کند که مسئلۀ خیر عبارت از آن چیزی است که یک ارزش و حالی مترتب بر اوست و شر عبارت از آن امری است که ارزشی مترتب بر او نیست و آن امر لغو و عبث است و یااینکه غیر از لغو و عبث بودن، مانع از خیر و منفعت است. چون ممکن است یک چیزی خودش فی‌حدّنفسه لغو و عبث باشد ولی ارتباط به شیء دیگری نداشته باشد، نه! در بحث شر صحبت از یک نوع ارتباط با انسان است.

در اینجا برای جواب به اشکالاتی که مطرح شده است، اشکالی که از سابق بوده است که همان اشکال موجب شده است که افراد در بعضی از ادیان قائل به ثنویت و اعتقاد به دو اصل قدیم و دو اقنوم بشوند، این اشکال موجب شده است که افراد و فلاسفه در مسئلۀ خیر قائل به وجود و در مسئلۀ شر قائل به عدم بشوند؛ یعنی مسئلۀ شر را از جنبۀ عدمی او مورد بحث قرار بدهند و برای تخلص از اشکال و عدم خدشه به مسئلۀ توحید ذاتی باری تعالی، آن وجود را موجب تحقق خیرات بدانند و از باب عدمیت شر دیگر موجبی برای وجود شر قائل نباشند. بنابراین روی این حساب تمام خلائق و مخلوقات در عالم، یک عنوان پیدا می‌کنند و چون فیض وجود بر همۀ موجودات و خلائق گسترده شده است لذا همۀ آنچه که تحقق پیدا می‌کنند معنون به‌عنوان خیر هستند و آنچه جنبۀ عدمی دارد و به عبارت مرحوم آخوند چه عدم ذاتی یا عدم وصف کمالی، جنبۀ شری دارد.