بررسی عدم وجود ضد و مثل برای حقیقت وجود

درس چهارصد و چهاردهم

بحث در عدم وجود ضد و مثل برای وجود (2)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

وَ أمّا ما یُتمسَّکُ فی ذَلکَ بِأنَّ اشتراکَ طَبیعةِ الوجودِ بَینَ الأشیاءِ یوجِبُ عُروضها لِما فُرضَ ضِدّاً أو مِثلاً لِها فَیَلزمُ اجتماعُ الضِّدینِ أوِ المِثلَینِ بِالفعلِ أو بِالإمکانِ و عُروضُ أحدِ الضدَّینِ أوِ المثلَینِ لِلآخرِ فَلیسَ بِشیءٍ.¹

در استدلال مرحوم آخوند نسبت به عدم ضدیت یا مثلیت برای وجود، اتحاد صنفین یا نوعین در تحت جنس واحد مطرح شد و نتیجۀ مسئله و برگشت آن به تقابل متناقضین و نقیضین شد.

مرحوم آخوند در استدلالشان فرمودند که وجود چون حقیقت و ماهیتی ندارد ـ حقیقت به معنای ماهیت ـ بنابراین نمی‌تواند جنس برای دو شیء قرار بگیرد یااینکه وجود و شیء دیگری که ضد با او یا مثل با اوست در تحت نوعیت یا جنسیت دیگری واقع بشوند. خب این استدلال، استدلال خوبی هست. بعضی‌ها آمدند به یک نحو دیگر استدلال کردند. آنها می‌فرمایند که شکی نیست در اینکه طبیعت وجود بر همۀ اشیاء عارض می‌شود. حالا اگر قرار باشد بر اینکه یک شیئی ضدّ برای وجود یا مِثل برای وجود باشد، لازمه‌اش اجتماع مثلین یا ضدین در ظرف واحد است و این ایراد دارد. حالا اگر آن مثلین بالفعل باشند، این اجتماع بالفعل محلّ ایراد است و اگر بالإمکان باشد، آن بالإمکان است. این یک طرف مسئله است و از ناحیۀ دیگر عروض یک مِثل یا یک ضد بر مانند خودش و مشابه خودش یا بر ضدّ خودش این‌هم باز موجب اجتماع مثلین یا ضدّین خواهد بود و این محلّ ایراد است.

عدم عروض وجود بر همۀ اشیاء طبق نظر مرحوم آخوند

مرحوم آخوند این استدلال را نمی‌پسندند و جوابی که ایشان از این مسئله می‌دهند به دو قسم مطرح می‌شود؛ یعنی این مسئله به دو شقّه [تقسیم می‌شود]؛ اول راجع به عروض وجود بر همۀ اشیاء است که ایشان می‌فرمایند: ما قبول نمی‌کنیم که وجود بر همۀ اشیاء و مفاهیم عارض می‌شود. عدم بِما هو عدمٌ نه به‌عنوان اینکه مفهومی در ذهن هست به‌جهت اینکه نفسِ تحقق این مفهوم ذهنی مساوق با تلبس به لباس وجود است و مانند سایر مفاهیم ثبوتیه حظّی از وجود دارد. نه، در این مطلب بحث نیست بلکه خود عدم بِما هوَ عدمٌ شی‌ءٌ است که وجود بر آن عارض نمی‌شود و وقتی که وجود بر آن عارض نشد دلیل شما که از شمولیت و کلیت دلیل می‌خواهید استفاده کنید که بنابراین نباید ضدّی درمقابل وجود باشد آن دلیل ناتمام می‌ماند.