حقیقت عدم و بساطت آن در فلسفه اسلامی

آقا برداشت درس نائینی را ترک کرد و بلند شد به کوفه رفت و تا آخر عمر نائینی دیگر ایشان به منزلش نرفت و در نماز جماعتش شرکت نکرد که ایشان آمده به تقریرات آقای خوئی تقریظ نوشت! قهر کرده بود تااینکه مرحوم نائینی از دنیا رفت. وقتی که از دنیا رفت، آمد در مسجد شیخ طوسی نجف شروع به درس گفتن کرد. یک عده طلاب کویتی و اینها هم آنجا بودند و آمدند و او شروع به درس گفتن کرد ولی چند ماهی بیشتر نگذشت که او هم به استادش ملحق شد. به او ریاست نیامد!

حالا می‌گویند: مرحوم آقا شیخ محمد علی کاظمی ـ اعلی الله مقامه ـ ولی وقتی درون را می‌بینی و نگاه می‌کنی، اخلاق را می‌بینی، نفس را می‌بینی، خصوصیات را می‌بینی ...، اینها بزرگان ما بودند! اینها علمای اخلاق ما بودند! اینها فقهای ما بودند! اینها اصولیون ما بودند! اینها را نگاه کن بعد بلند شو برو سراغ مرحوم قاضی و ببین چه می‌گوید؟! برو پای درسش بنشین ببین چه می‌گوید؟! می‌گوید: فقط خدا! همه را کنار بگذار؛ این علمی که تو آوردی از کجا آوردی؟! او به تو داد. امیرالمؤمنین علیه‌السّلام به تو داد.

چرا با وجود تقریر من به تقریر او تقریظ زد؟! او متأخر از ما بود و ما متقدم و جزو شاگردان اول نائینی هستیم، او چند سال بعد از ما آمد! و بعد کفران نعمت! بلند شوی با استادت و ولیّ نعمتت که حق پدری بر تو دارد ««مَن عَلّمَنی حَرفًا ...»¹ قهر کنی و در کوفه بروی! قضیه چطور می‌شود! اینجاست که ما باید به خدا پناه ببریم و خلاصه از خدا بخواهیم که خدای نکرده یک وقتی این‌طور نشود که توفیق از ما برگردد و ما به این مسائل مبتلا بشویم.

خب دیگر بقیه‌اش هم سه چهار خط می‌شود.

[فالعدمُ لیسَ إلاّ عدمٌ واحدٌ لا تحصلَّ له أصلاً و لیسَ فی نفسِ الأمرِ شی‌ءٌ هو عدمٌ و لِذلکَ لا یجابُ عنه بشی‌ءٍ إذا سُئِلَ عنه بِما هو و لا یجابُ بِه إذا سُئِلَ عن شی‌ءٍ بِما هو فَإذَن مَرجعُ علیّةِ العدمِ إلى عدمِ علیةِ الوجودِ و مَرجعُ عروضِ العدمِ لِشی‌ءٍ إلى عدمِ عروضِ الوجودِ لَه و عدمُ عروضِ الوجودِ لَه لیسَ بِعروضِ فردٍ أو حصةٍ مِنَ العدم].‌