بررسی فلسفی امتناع اعاده معدوم

از این قضیه روشن می‌شود که موضوع دو وجود و عدم، شیء واحد نمی‌تواند باشد چون وحدت ذات در عدم نمی‌ماند. وقتی که یک چیزی معدوم شد، دیگر وحدت ذاتش ازبین می‌رود. اثنینیت و دوئیت در اینجا هست. امتیاز معاد از مستأنفی که با او یا بدل از او مفروض است؛ اگر اختصاصش از جهت ذات در حال عدم باشد و اینکه این ذات رابط بین وجود قبل و وجود بعد است، در حال عدم که ذاتی نیست، معدوم که ذات ندارد! اگر اولاً به‌خاطر این است که این قبلاً بوده است، این عین همان مسئله‌ای است که نظر در امکانش داریم و این منشأ امتیاز بین قبل و بعد است درحالی‌که هردوی اینها در استحقاق این قضیه متساوی هستند، چه آنچه که بعداً معاد است و چه آنچه که اول است. اگر قرار باشد آنکه اول معاد است بعداً معاد بشود، خب چه اشکال دارد که همانی که معاد است از اول وجود داشته باشد؟! صحبت در این است که اگر آن استمراری که اثنینیت صرفه را به‌وجود می‌آورد نباشد، چگونه تصور می‌شود که یکی از این دو ذات اختصاص به ارتباط دارد به موجود سابق؟! وقتی که ذاتی در بین نباشد که آن معاد را به قبل وصل کند، پس این اثنینیت در اینجا محقق خواهد شد و نمی‌شود که این عین همان قبل باشد.

اللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد