نقد مبانی کلامی در مسئله اعاده معدوم

استاد: بله دیگر حضرت که نگفتند کدام را بده!

بَلِ الطَّریقُ إلى مَعرفةِ تِلکَ الأسرارِ مُنحصرٌ فی سبیلَینِ إمّا سَبیلُ الأبرارِ مِن إقامةِ جَوامعِ العِبادةِ و إدامةِ مَراسمِ العَدالةِ و إزالَةِ وَساوسِ العادَةِ و إمّا سَبیلُ المُقرَّبینَ مِنَ الریاضاتِ العِلمیةِ.¹

انحصار طریق معرفت اسرار در دو راه

است: یک راه، راه ابرار است؛ ﴿كَلَّآ إِنَّ كِتَٰبَ ٱلۡأَبۡرَارِ لَفِي عِلِّيِّينَ﴾² از اینکه اینها مراتب نفس را با اعمال‌ رویه، مراقبه، مجاهده، اتیان عبادات، تزکیۀ نفس، ادامۀ مراسم عدالت، عفت، امثال‌ذلک و ازالۀ وساوس عادت و شیطان انجام می‌دهند.

یا سبیل مقربین است که اینها روح خودشان را به تأمل و تفکر و تزکیۀ روحانی وادار می‌کنند و مشمول کلام پیغمبر می‌شوند که فرمودند:

یا عَلیّ، إذا رأیتَ الناسَ یتَقرَّبونَ إلیٰ خالِقهم بِأنواعِ البِرّ، فتقَرَّب أنتَ إلیه بِعقلِک تَسبِقهم!³

آن دیگر مسئلۀ مقربین است که آنها روح خودشان را با إعمال حکمت نظری به مقام تسویه وا می‌دارند که آنها مراتب بالاتری دارند.

وَ توجیهِ القوَى الإدراکیةِ إلى جانبِ القُدسِ و تَصقیلِ مِرآةِ النَّفسِ الناطقةِ و تَسویتِها لِئلاّ یَتدنَّسَ بِالأخلاقِ الرَّدیةِ و لَم تَصدأ بِما یورده الحَواسُّ إلَیها مِن أوصافِ الأجسامِ و لَم یَتعوَّج بِالآراءِ الفاسدةِ.

توجیه قوای ادراکیه به جانب قدسی و آینۀ نفس ناطقه را صیقلی می‌دهند و به حال اعتدال مزاجی درمی‌آورند تا به اخلاق ردیه تدنس پیدا نکنند و صدمه نبینند به آنچه که حواس از اوصاف و اجسام و وارد شدن در عالم حیوانات و ماده بر آنها وارد می‌کند و آنها به‌واسطۀ آراء فاسده به اعوجاج نیفتند.

فَإنَّها حینئذٍ یُتراءَى صورُ الحَقائقِ الإیمانیةِ و یُشاهد الأمورُ الغائبَةِ عَن حَواسِّها و تَعقُّلِها بِصفاءِ جوهرها.

اینها در این موقع صور حقایق ایمانیه را می‌بینند و امور غائبه را از حواس خودشان و تعقلشان به صفاء جوهر خودشان مشاهده می‌کنند؛ یعنی این دو دسته می‌توانند، یکی افرادی که با تزکیۀ نفس و مراقبه و مجاهده به یک مرتبۀ صفای باطن برسند و حقایق بر آنها به‌واسطۀ مکاشفات و اتصالشان به آن روح قدسی منکشف بشود یا بالاتر از اینها افرادی که به مرحلۀ مقربین رسیده‌اند و آنها دیگر به صفای سرّشان احکام را از آن مبدأ تشریع استنباط می‌کنند. این دو دسته هستند والاّ با نشستن و جدل و کلام و این حرف‌ها چیزی از مسائل و احکام شرعی برای انسان ثابت نمی‌شود.