تبیین منطقی اعمیت موضوع در قضایای سالبه

درس چهارصد و چهل و پنجم

بررسی کیفیت موضوع در قضیۀ سالبۀ معدولة المحمول (3)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم‌

و سَبیلُ الحِکمةِ فی فَکِّ ذلکَ العَقدِ ما أشَرنا إلیهِ سابِقاً أنَّ أعمیةَ السالِبةِ عَن الموجبةِ فی بابِ استدعاءِ الوجودِ لِلموضوعِ و عَدمِهِ لَیست بِحسبِ الشُّمولِ الأفرادی بَل بِحسبِ التَّناوُلِ الاعتباری أی لا بِمَعنى أنَّهما بِحَیث یَکونُ إحداهُما تَصدُقُ عَلىٰ فَردٍ مِنَ الموضوعِ حَیثُ تَکذِبُ عَنهُ الأخرىٰ بَل بِمَعنى أن إحداهُما تَصدُقُ عَلىٰ شَی‌ءٍ بِاعتبارٍ لا تَصدُقُ عَلیهِ الأخرىٰ بِذلک الاعتِبار.¹

جوابی را که مشهور در اشکال در اعمیّت و اخصیّت در نقائض قضایای کلیه داده‌اند و همان‌طور در تساوی نقیضینِ متساویین که حکم به عدم تساوی در صورت سالبۀ معدولة المحمول کرده‌اند، این جواب براساس صحیحی استوار نبود و بلکه به خطابه بیشتر شباهت داشت تا به یک برهان منطقی!

اما جوابی که مرحوم آخوند به این مسئله می‌دهند مبتنی بر حیثیت اعتبار و لحاظ اعتبار است. بحثی را که در مورد اعمیّت موضوع سالبه از موجبه کرده‌اند، ممکن است ـ حالا در چند جمله تکرار کنیم بد نیست! ـ این معنا متبادر بشود که موضوع سالبه از نقطه‌نظر مصداق در خارج بدون مصداق تحقق پیدا کند اما موضوع موجبه حتماً باید در خارج مصداق داشته باشد.

اگر یادمان باشد مرحوم آخوند این مطلب را رد کردند و فرمودند: چه‌بسا موضوع موجبه هم در خارج مصداق ندارد مانند: شریکُ الباری مُتمتنعٌ یا المتناقضان لا یجمتعان یا العدمُ المُطلقُ لا یُخبرُ عَنه، این قضایای موجبه‌ای که حالا یا موجبۀ معدولة المحمول یا موجبۀ سالبة المحمول، تفاوت نمی‌کند یا اصلاً موجبه‌ای که اصلاً جنبۀ سلب در آن نیست مانند: شریکُ الباری مُمتَنعٌ که جنبۀ سلب در آن نیست یا العدمُ مَنفیٌ که جنبۀ سلب در آن نیست یعنی مفهوم نفی و سلب در آن منطوی است. در تمام این موارد موجبات ما موضوع خارجی ندارند درعین‌حال می‌گوییم که موضوع سالبه اعم از موضوع موجبه است در اینکه می‌شود قضیۀ سالبه به انتفاء موضوع محقق بشود و متکلم از یک قضیه سالبه خبر بدهد درحالی‌که موضوع آن وجود نداشته باشد.