تحلیل منطقی امکان عام و امکان خاص

درس چهارصد و چهل و هفتم

بحث در مورد امکان عام و خاص

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم‌

تلمیذ: روز عرفه که برای روزه فضیلت دارد بعضی‌ها روزۀ واجبشان را بگیرند از آن‌هم بهره‌مند می‌شوند؟

استاد: همان است. روزه فضیلت دارد حالا چه مستحب باشد چه واجب باشد.

نتیجۀ جمع عام از ناحیۀ مخالف و امکان عام از ناحیۀ موافق

و مِنها أنَّهُ صَدقَ قَولُنا کُلُّ مُمکِنٍ بِالإمکانِ الخاص فَهوَ مُمکنٌ بِالإمکانِ العام‌ِ

و هذا ظاهرٌ و صَدقَ أیضاً قَولُنا کُلُّ ما لَیسَ بِمُمکنٍ بِالإمکانِ الخاص فَهوَ مُمکنٌ بِالإمکانِ العامِ لِأنَّهُ إمّا واجبٌ بِالذاتِ أو مُمتنعٌ بِالذاتِ.¹

در جلسۀ قبل بحث اشکالاتی که بر این قواعد منطقیه وارد شده نسبت به مسائل عدم و تناقض و همین‌طور اعم و اخصیّت در عام و خاص درصورتی‌که متبدل به نقیضین بشوند، اشکال اول را که به مفاهیم کلیه وارد شده بود در آنجا بیان کردیم. یکی از موارد دیگری که اشکال وارد شده نسبت به مسئلۀ امکان خاص و امکان عام است. در مورد امکان عام عرض شد که امکان عام به دو مفهوم یا به دو ماهیت اطلاق می‌شود. اول آن ماهیتی که یا وجود برای او ضرورت دارد مانند واجب الوجود و یا عدم برای او ضرورت دارد مانند واجب العدم که ممتنعُ الوجود هست و همین‌طور بر ماهیاتی اطلاق می‌شود که نه وجود و نه عدم برای آنها ضرورت ندارد که از آن تعبیر به امکان خاص می‌شود. پس امکان خاص جمع بین دو امکان عام است. وقتی امکان عام از ناحیۀ مخالف و امکان عام از ناحیۀ موافق هردو را باهم جمع کنیم، از این امکان خاص درمی‌آید. البته امکان اخص هم که داریم. وقتی که این امکان عام اطلاق می‌شود همۀ مواردش شامل می‌شود؛ یعنی هم مورد امکان خاص یعنی می‌توانیم بگوییم: زیدٌ موجودٌ بِالإمکانِ العام یا می‌توانیم بگوییم: اللهُ واجبٌ بِالامکانِ العام یا می‌توانیم بگوییم: شَریکُ الباری مُمتنعٌ بِالامکانِ العام. وقتی می‌گوییم: شَریک‌ُ الباری مُمتنعٌ بِالامکانِ العام یعنی وجود برای شریک‌الباری ضرورت ندارد ولی عدم که جانب موافق است که در واقع همان عقد الحمل در قضیه است آن برای شریک‌الباری لازم و ضرورت دارد.