تبیین جایگاه ماهیت در بحث امکان عام و خاص

صاحب درة التاج خواسته است قول اینها را نقض کند که می‌گویند: کُلُّ ما لیسَ بِممکنٍ بِالإمکانِ الخاص فَهوُ ممکنٌ بِالإمکانِ العام، می‌گویند: برای این قضیه نقض داریم. نقض ما چیست؟ الماهیة فی المرتبة است. به خود ماهیت مِن حیث هی هی امکان خاص نمی‌گوییم، چون الماهیةُ مِن من حیث هی هی لیست إلاّ هی لا موجودٌ و لا معدومٌ، لا ممکنٌ و لا واجبٌ پس در تحت امکان خاص نیست. روی این حساب دیگر ممکن به امکان عام هم نیست پس اینکه شما فرمودید: کُلُّ ما لیسَ بِممکنٍ بِالإمکانِ الخاص فَهوُ ممکنٌ بِالإمکانِ العام، این دروغ درآمد! چون ما یک چیزی پیدا کردیم که ممکن به امکان خاص و ممکن به امکان عام هم نیست!

و هذه المناقضةُ غیرُ مرضیةٍ إذ المرادُ التصادقُ بِحسبِ نَفسِ الأمرِ و إن لَم یَکُن بِحسبِ بَعض مَراتبِ الماهیةِ فی نفسِ الأمرِ مِن الاعتباراتِ العقلیةِ.¹

این مناقضه مورد رضا نیست چون مراد از ماهیت، انطباق با خارج است، تصادق با خارج و با نفس‌الأمر و با واقع است، نه مِن حیث هی هی. در مِن حیث هی هی تصادق نیست. اگر ما گفتیم: الإنسانُ حیوانٌ ناطقٌ این تصادق به‌حسب واقع نیست این تصادق به‌حسب رتبه است اگر گفتیم: الإنسانُ حجرٌ این تکاذب به‌حسب رتبه است زیرا شما در ماهیت انسان حجریت را آوردید درحالی‌که باید در ماهیت انسان حیوان و ناطق باید بیاورید. پس این تصادق و تکاذب در نفس‌الأمر نیست بلکه به‌حسب رتبه و مرتبۀ ماهیت است. اگر شما گفتید: الأربعةُ فردٌ در اینجا این تکاذب برحسب نفس‌الأمر نیست یعنی نفس‌الأمر آن همین است. در اینجا منظور از نفس‌الأمر، نفس‌الأمر ماهیتی است نه نفس‌الأمر به معنای واقع. اینجا نفس‌الأمر به معنای واقع خارجی است. شما که می‌گویید: الأربعةُ فردٌ این در اینجا کذب است و این کذب نه به‌خاطر منطبق شدنش با خارج است بلکه به‌خاطر عدم انطباق با خود آن مرتبۀ ماهیت است ولی ما در امکان خاص، تصادق و تکاذب با واقع را می‌خواهیم؛ یعنی می‌خواهیم بگوییم که در زیدٌ قائمٌ، زیدِ قائمِ فی الخارج ممکن بِالإمکان العام أو ممکنٌ بالإمکان خاص.