امتناع تبدل وجوب و امتناع ذاتی

امتناع مثلین در آنِ واحد

و لا یُتصوَّر أیضاً عدمٌ واحدٌ و امتِناعٌ واحدٌ لِذاتین کَما [لا] یُتصوَّرُ لِذاتٍ واحدةٍ وجودانِ و لا وجوبانِ و لا وجودٌ واحدٌ و ضَرورةٌ واحدةٌ لذاتین.¹

یک عدم واحد و امتناع واحد برای دو ذات تصور نمی‌شود چون دو ذات هیچ تعلقی به یکدیگر ندارند اگر این ذاتین در حکم متباینین باشند که مسئلۀ وجود و عدم آنها اختصاص به خود آنها دارد یعنی هر شیء می‌تواند یک عدم و یک امتناع بردارد و اگر علت و معلول باشند خب باز در آنجا عدم معلول مستند بر عدم علت خواهد بود. اینکه دو ذات محکوم به یک عدم باشند این‌هم مستحیل و محال است. همان‌طوری‌که برای ذات واحده دو وجود و دو وجوب و وجود واحد و ضرورت واحد برای دو ذات نیست و نمی‌شود ذات واحده دو وجود بگیرد چون وجود مساوق با تشخص است و با اولین تشخص، شیء از مرتبۀ عدم به مرتبۀ وجود منتقل خواهد شد و دیگر تشخص بعد از تشخص هم که محال است. وقتی که الآن این شیء لباس وجود پیدا کرد و این کاغذ الآن به مرتبۀ کاغذیت در خارج تعین پیدا کرد دیگر معنا ندارد همین‌که وجود دارد دوباره وجود پیدا بکند، مگر اینکه این معدوم بشود و بعد از عدم آن ماهیتش و آن هیولا دوباره متبدل به این صورت شود ولی در آنِ واحد و در لحظۀ واحد یک شیء دو لباس وجود بگیرد که همان بحثش قبلاً گذشت که امتناع مثلین در آنِ واحد و همان بحث اعادۀ معدوم بود که قبلاً صحبت این مسائل گذشت.

فرق ذات با وجود

تلمیذ: پس وحدت وجود که ثابت کردیم باری مطلق و باری مقیدی که چند جلسۀ پیش بود خود آن تنزل ذات باری تعالی به مرتبۀ وجود که این مسائل در عالم مقید می‌شود این یک وجود بحت و بسیط بوده و بعد حالا وجود مقید شده است یعنی دوباره در تقید دیگر [مقید شده است].