امکان شناخت حقایق هستی و واجب الوجود
بررسی تفاوت دیدگاه فلاسفه و عرفا در کیفیت ادراک
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین مسئله مهم امکان شناخت حقایق اشیاء و ذات واجبالوجود میپردازند. بحث اصلی پیرامون این پرسش است که آیا معلول با وجود محدودیتهای ذاتی خود، توانایی پی بردن به کنه ذات علت را دارد یا خیر. در این مسیر، دیدگاه فلاسفه که بر پایه تشکیک در وجود و تمایز مراتب استوار است، در تقابل با نگاه عرفانی قرار میگیرد. فلاسفه به دلیل قصور ماهوی ممکنات، وصول به ذات باری را ناممکن میدانند، در حالی که عرفا با تفسیر متفاوتی از تشکیک و تأکید بر لزوم عبور از قیود ماهوی و رسیدن به تجرد تام، امکان اتحاد عالم و معلوم را مطرح میکنند. این جلسه با تحلیل دقیق تفاوت میان سعۀ ادراک و نفس ادراک، راهکار عملیِ تربیت و مراقبه را برای عبور از حجابهای ماهوی و نیل به شهود حقیقت وجودی تبیین میکند.
مرتب سازی:
امکان شناخت حقایق هستی و واجب الوجود
1درس چهارصد و شصت و هشتم
بررسی تفاوت دیدگاه فلاسفه و عرفا در مسئلۀ معرفت به واجب الوجود و حقایق اشیاء (1)
أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
فصل (13).
فی أنَّ حقائقَ الأشیاءِ أی الأمورُ الغیرُ المُمتنعةُ بِالذات یُمکِن أن تکونَ معلومةً لِلبَشَر.1
در این فصل بحث راجع به کیفیت ادراک و حضور مدرَک در مدرِک بهنحو علم حصولی یا بهنحو علم حضوری است که مساوی با شهود و وجدان است. راجع به کیفیت معرفت و شناخت نسبت به حقایق و اشیاء خارجیه ـ چه واجب الوجود و چه ممکن الوجود ـ خیلی معرکۀ آراء هست. در مسئلۀ واجب الوجود صحبت در این است که آیا معلول میتواند به ماهیت علت پی ببرد و برسد و آیا آن حیثیت ضعف و نقصان در معلول مانع از وصول به کُنه و ذات علت میشود یا نه. امکان وصول معلول به علت وجود ندارد
عدم امکان وصول معلول به علت بنا بر نظر فلاسفه
اختلاف بین فلاسفه و عرفا در این مسئله بر سر همین قضیه است. فلاسفه معتقد هستند بر اینکه در ذات باری بهواسطۀ اختلاف در مرتبۀ وجود ـ شدتاً و ضعفاً، قوتاً و استعداداً و فعلیتاً ـ امکان وصول معلول به علت وجود ندارد. حتی بنا بر نظریۀ تشکیک در وجود و وحدت وجود این اشکال در میان فلاسفه باقی میماند چنانکه اشخاصی مانند صدرالمتألهین در غیر از بحث علیت و معلولیت در بسیاری از موارد نسبت به این قضیه اعتراف کرده است و اختلاف مرحوم کمپانی با مرحوم سید احمد بر سر همین قضیه است و ـ تا جایی که در خاطرم هست ـ مرحوم حکیم زنوزی و حکیم ملانوری در بعضی از رسائلشان نسبت به این مطلب اعتراف کردهاند ولی حکیم ملانوری در بعضی از رسائل دیگر که رسالهای در وجود است ظاهراً قول عرفا را در آنجا پذیرفتند.
صحبت در این است که اختلاف مرتبۀ وجود که مقتضاء تشکیک در وجود است موجب تمایز ماهوی در ذات ممکن نسبت به ذات واجب است و این تمایز موجب میشود که معلول مانعی برای وصول به کنه ذات علت بر سر راه خود بیابد و دایرۀ ضیقِ ممکن و معلول او را از رسیدن مرتبۀ علیا بنا بر نظریۀ تشکیک در وجود باز دارد.
- . الحکمة المتعالیة، ج 1، ص 388.