تبیین کیفیت اعجاز و نقش علل در تحقق معلول

مقام امیرالمؤمنین نسبت به پیغمبر در کلام خود حضرت

یکی در تولد امیرالمؤمنین علیه‌السّلام شعر می‌خواند که خیال نکنید علی پایین‌تر از پیغمبر است، یک سرّی به شما بگویم و همین‌جا بماند، حالا الآن نوار را همه‌جا پخش کرده‌اند! می‌دانید چرا پیغمبر از همه بالاتر بود، چون پیغمبر از همه بیشتر علی را دوست داشت! خدا مراتب انبیاء را بسته به مقدار محبت و شناخت آنها نسبت به علی قرار داده است و چون پیغمبر از همه بیشتر علی را می‌شناخت، مقامش از همۀ انبیاء بیشتر است! عجب چیزهایی می‌گویند، خدا نکند بلندگو دست آدم نادان و جاهل بیفتد! امیرالمؤمنین علیه‌السّلام می‌گفت: «أنا عبدٌ مِن عَبید محمّد»¹ آن‌وقت این آقا چه می‌گوید!

فَإن کانَ ذلکَ الإمکانُ کافیاً ... اگر این امکان در فیضان وجود بر ماهیات و اینها از واجب الوجود کافی باشد، باید موجود بشود مانند: مجردات. این مسئله دیگر مسئلۀ زمانی نیست! ایشان نباید بگویند: مِن غیرِ تَخصیصٍ بِزمان بلکه باید بگویند: اصلاً زمان در اینجا راه ندارد و زمانی وجود ندارد.

و معَ ذلک یَجوزُ ... درعین‌حال می‌شود که امکاناتش متفاوت باشد؛ بعضی‌ها اولویت داشته باشند و بعضی‌ها قدیم‌تر باشند و بعضی‌ها شدیدتر باشند!

فإنَّ إمکانَ العقلِ الثانیِ لیسَ کَإمکانِ العقلِ الأولِ إذ وجودُه یَمتنِعُ علَى العقلِ الثانیِ فَبِالحقیقةِ إمکانُه لِلوجودِ مطلقاً یَتَحصَّلُ فی إمکانِه لِلوجودِ الذی بعدَ العقلِ الأول.

امکان عقل دوم در مراتب عقول و مراتب نور و نورانیات و مقام ملائکۀ مقرّب، خب بالاتر است و ممکن است اقدمیت داشته باشند و اشدیت در وجود داشته باشند. آن ملائکه‌ای که قوی‌تر هستند و بالاتر هستند و دارای سعه هستند یا نسبت به اولویت مقام پیغمبر ما که «أوّلُ ما خَلقَ الله نوری»² است. نسبت به مراتب دیگر اولویت دارد گرچه همه در آنِ واحد خلق شده باشند. شما وقتی مفتاح را می‌گیرید و حرکت می‌دهید، این حرکت مفتاح مترتب بر حرکت ید است ولی از نظر زمانی کدام مقدم هستند؟! هیچ‌کدام! همه در یک زمان هستند ولی از نظر اولویت می‌شود: حرکت ید. باید تفکیک بین زمان و اولویت وجود داشته باشد! زیرا وجود عقل اول بر عقل ثانی ممتنع است.