تبیین کیفیت اعجاز و نقش علل در تحقق معلول

فَبِالحقیقةِ إمکانُه لِلوجودِ مطلقاً... [اگر] امکان عقل ثانی برای وجود به‌نحو اطلاق مطلقاً امکان داشته باشد، این در امکان او برای وجود بعد از عقل اول حاصل می‌شود؛ یعنی اگر این عقل ثانی بخواهد وجود پیدا کند، ـ نفسِ عقل ثانی یعنی در آن وجود ثانی ـ این وجود ثانی باید مترتب بر وجود اول باشد! نمی‌شود شما یکشنبه را داشته باشید و جای یکشنبه با شنبه عوض بشود. چرا؟ چون فرض این است که یکشنبه بعد از شنبه باشد. نمی‌شود در یک و دو، جای دو را با یک عوض کنید، اگر عوض کنید همان یک است و دو نیست! اینکه شما می‌گویید: عقل ثانی، مرتبۀ ضعیف‌تر از وجود در آن خوابیده است! مرتبۀ متأخر از عقل اول در آن خوابیده است! پس باید به همین کیفیت باشد.

کَما أنَّ إمکانَ العقلِ الأولِ إنّما یکونُ بِالقیاسِ إلى الوجودِ الَّذی بعدَ الوجودِ الواجب و هکذا القیاسُ فی سائرِ المبدعاتِ و سَیأتی لَک ما فی هذا المقامِ مِن الکلامِ و إن لَم یَکُن مثلُ هذه الإمکانات کافیاً فی الفیضانِ بَل لا بُدَّ معَ ذلکَ مِن شروطِ أخرىٰ زائدة على أصلِ الماهیةِ حتى تصیرَ مستعدةً لِقبولِ الوجود فَلِمثلِ هذا الممکن قِسمان.

امکان عقل اول به قیاس به وجودی است که بعد از وجود واجب است حالا یا عقل اول یا أول ما خلق الله، البته اینها تعابیر مختلف است. [قیاس در سایر] مبدعات هم همین‌طور است. [و کلام در این مقام خواهد آمد و] اگر خود این امکان کافی نبود و زمان، مکان، علل مقدمه زائد بر اصل ماهیت دخالت داشته باشند تااینکه مستعد برای قبول وجود بشود، برای این ممکن دو قسم هست. إن‌شاءالله بقیۀ مطالب برای جلسۀ بعد باشد.

أللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد