تحلیل فلسفی حقیقت جعل و نسبت آن با ماهیت

حالا صحبت در این است که این ماهیت که برفرض اصالت وجود، اعتباری است آیا به معنای عدم است یعنی اعتباری را ما در اینجا باید عدم بگیریم؟! یااینکه از اعتباری یک معنای دیگری را قصد کنیم؟!

یک بحثی را در باب اعتباریات مرحوم علامه در اصول فلسفه [و روش رئالیسم] خودشان ذکر کردند رفقا به آنجا مراجعه کنند.¹ در آنجا قضیۀ اعتباری بودن و فصل بین حقایق و اعتباریات را خیلی خوب توضیح دادند و بعضی از افرادی که هیچ حظّی از فلسفه ندارند به این مطلب علامه ایراد وارد کرده‌اند و گفته‌اند که علامه قائل شده‌اند بر اینکه ما می‌توانیم پدیده‌های دروغ و کذب هم داشته باشیم و روی آنها حساب کنیم و آنها را در رفتار خودمان مورد ملاحظه قرار دهیم.

تفاوت کذب با اعتبار

این افراد نفهم بین اعتباریت و دروغ فرق نگذاشته‌اند. کذب با اعتبار فرق می‌کند؛ کذب عبارت از قضیه‌ای است که با واقع خودش مخالف باشد. مثلاً بگوییم: الآن شب است درحالی‌که داریم در بیرون نور را می‌بینیم این قضیۀ کاذبه است چون با واقع و محکی خودش مخالف است یا الآن می‌گوییم: ماه رمضان است، درحالی‌که ماه ذی‌القعده است؛ این با محکی خودش مخالف است.

من دو مثال زدم تااینکه رفقا به این دو مسئله پی ببرند. مطلب اول اینکه بیرون روز است و ما می‌گوییم: الآن شب است. روز بودن در بیرون این یک مسئله‌ای حقیقی یا اعتباری است؟! حقیقی است چون شمس و نور حقیقت دارد و اینجا جای اعتبار نیست مگر اینکه کسی چشمش را ببندد اما کسی که چشمش را باز می‌کند و نور را در بیرون می‌بیند این نمی‌تواند وجود نور را انکار کند. این در مسائل حقیقیه است. اما در مسائل اعتباریه من‌باب‌مثال بگوییم: اینکه ماه ذی‌القعده یا رمضان است، این یک مسئلۀ اعتباری یا واقعی است؟ اعتباری است. چون شارع ماه‌ها را تقسیم کرده و یا قبل از شارع بالأخره این مطلب بین اقوام و ملل بوده و بعد شارع آمده همان حکم را امضاء کرده و احکام و تکالیف را براساس همان تقریر کرده است؛ اول سال از ماه محرم شروع می‌شود و بعد صفر و ربیع تا همین‌طور به شعبان و رمضان و ذی‌الحجة و ... می‌رسد. این حکم به محرم برای این ماه حکم اعتباری می‌شود. آیا این حکم اعتباری دروغ است؟! دروغ نیست. من‌باب‌مثال شما اسم این شیئی که در دست من هست را کتاب می‌گذارید، می‌توانید اسم همین را کاسه یا دیوار بگذارید، مثلاً از فردا در عرف به کتاب، دیوار بگویند و به دیوار، کتاب بگویند! می‌شود یا نمی‌شود؟! می‌شود و هیچ اشکالی هم پیش نمی‌آید، منتها یک مقداری زحمت دارد. یا از فردا به این [کتاب]، کاسه بگویند! چه اشکالی دارد؟! دلمان می‌خواهد! دودوتا می‌شود شش، همینی که هست! می‌خواهید بخواهید، نمی‌خواهید نخواهید! از فردا می‌گوییم: دودوتا شش‌تا، چه کسی می‌خواهد حرف بزند؟!