تبیین حقیقت جعل و رابطه آن با ذات پروردگار

عدم وجود ماهیت در خارج سوای وجود

ذات پروردگار صورتی را در نفس خودش نسبت به فرض کنید زید بن ارقم نقش بسته است که در این تاریخ و در این موقعیت زید بن ارقم خلق شود، ولادتش به این کیفیت است، طفولیتش به این نحو است، رشد و نمو او به این کیفیت است تا می‌رود به مراتب بالا برسد. این نفس تصور صورت موجب می‌شود که ذات همین‌که این صورت را تصور می‌کند، خود را به شکل و کیفیت این صورت در خارج درمی‌آورد. آن شکل به تغییر و تبدلی که ذات در خودش ایجاد می‌کند ـ اصلاً کاری به خارج هم نداریم. اینکه می‌گویند: اضافۀ اشراقیه و افاضۀ اشراقیه فقط یک طرف دارد، مقصود این است که دو طرف ندارد ـ ذات در خودش حالتی ایجاد می‌کند عین همان عصبانیتی که برای ما بود که یک‌مرتبه ناراحت می‌شویم و همین‌که ناراحت شدیم رنگ صورت ما قرمز می‌شود. ذات هم یک حال در ذات خود ایجاد می‌کند که یک‌دفعه زید بن ارقم در خارج ایجاد می‌شود. پس ذات از خارج کاری نمی‌کند که از فلان‌ جا خاک بردارد یا از فلان کوه مایه‌اش را بردارد یا مثلاً از تپه بردارد! تپه‌ای وجود ندارد، کوهی وجود ندارد، کیسه‌ای وجود ندارد! اصلاً جز ذات حق چیزی در خارج وجود ندارد و در تمام اینها وجود، مطلق است. وجود مطلق که تعین پیدا نمی‌کند و اگر تعین پیدا کند منافات دارد. همۀ اینها را باید حفظ کنیم، آن بساطتش را باید حفظ کنیم، پس همان وجود مطلق، همین‌که تغیر در خودش ایجاد می‌کند آن ایجاد تغیر در وجود خودش یعنی عبارة‌ أُخرایٰ وجود خارجی زید. بنابراین جعل به صورت تعلق گرفت و نتیجه‌اش تحقق خارجی آن ذی الصورة و آن مجعول شد. پس آنچه که در خارج هست فقط وجود هست، دیگر ماهیتی سوای وجود در خارج نداریم.

أللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد