حقیقت جعل و ظهور اسماء الهی

درس چهارصد و هشتاد و یکم

بحثی دربارۀ اسماء و صفات پروردگار

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

حقیقت جعل!

راجع به حقیقت جعل جلسۀ گذشته عرض شد که جعل عبارت از کیفیت حالتی است که جاعل در ذات خود به‌وجود می‌آورد و آن کیفیت تغییر در ذات، موجب ظهور و بروز اسماء و صفات در آن کیفیت ذات خواهد شد. به عبارتی دیگر صفت چیزی جز تغییروتحول در ذات نیست؛ صفت عبارت از یک حقیقتی است که آن حقیقت قائم به ذات است و از خود هیچ استقلال وجودی ندارد، درست مانند صفاتی که در مورد اشیاء این صفات را احساس می‌کنیم؛ کمیت و کیفیت و عوارض و در مورد انسان یا حیوان خصوصیات اخلاقی و مادی که همۀ اینها قائم به ذات یا قائم به روح یا قائم به ماده است. بنابراین صفت وجودی جدا و منحاز از وجود ذات نیست. این مسئله خیلی قابل دقت و تأمل است! اگر این مطلب به‌خوبی برای ما روشن شود، به سرّ و لبّ اختلاف بین فلاسفه و عرفا و ازجمله مطالبی که در توحید علمی و عینی هست و منشأ بحث مرحوم سید احمد و حاج شیخ محمدحسین ـ رضوان الله تعالی علیهما ـ پی می‌بریم که چطور مرحوم حاج شیخ محمدحسین مسئلۀ جعل را با همۀ مقام علمی و بزرگواری و دقت و تأملی که داشته است، نتوانستند به‌خوبی ادراک ‌کند و جعل را منبعث و مُنشأ از مقام صفت و اسم می‌دانند بدون اینکه نسبت به ذات نظر و تأملی داشته باشد و ذات را که همان حقیقت بحت و بسیط است از مسئلۀ جعل جدا می‌کند.

مرحوم سید احمد تمام صحبت و محطّ بحث خود را بر تبلور و ظهور صفت از ذات می‌داند؛ یعنی وقتی که ایشان می‌فرمایند: تعیّنات و تشخصات خارجی عبارت از نزول مرتبۀ ذات در بروز و ظهورات اسماء و صفات، این حقیقت بسیط و لا یتجزیٰ و لا یتبدل را با توجه به صفاتی که بر آن حقیقت بسیط عارض می‌شود، موجب این بروز و ظهور می‌دانند. بنابراین مسئله‌ای که در جعل مطرح است این است که آیا در جعل اسم و صفت کار می‌کند یا ذات هم در مسئلۀ جعل دخالت دارد؟! این تعبیر مجمل و خلاصۀ حقیقت جعل است. آیا می‌توانیم اسم و صفت را جدای از آن مرتبۀ ذات تلقی کنیم و آنچه را که در خارج پدید می‌آید به‌واسطۀ إعمال اسماء و صفات مجزا و منحاز از ذات پروردگار بدانیم؟ به‌طوری‌که ذات پروردگار در یک وادی و عالم دیگر‌ و سایر تعینات خارج در وادی و عالم دیگر هستند و هیچ‌گونه ارتباطی بین آن دو نیست مگر اینکه در وجود آنها إعمال اراده و فعلیت از ناحیۀ اسماء و صفات است و البته اسماء و صفات هم طبعاً بدون ذات نمی‌توانند مُبرز و مُظهر و حیثیت فاعلی داشته باشند، این یک مسئلۀ مشخص است. ولی آنچه که باید نسبت به آن رسید این است که این اسماء و صفات از آنجایی که از خودشان استقلالی ندارند، فرض کنید یک وجودی می‌خواهد تحقق پیدا کند و حیثیت رحیمیت و عطوفت در او لحاظ شده باشد، آیا این حیثیت با جنبۀ قهاریت در تعین خارجی إعمال می‌شود یا با حیثیت رحمانیت و رحیمیت پروردگار اعمال می‌شود؟! این ظهور با حیثیت ﴿وَهُوَ أَرۡحَمُ ٱلرَّٰحِمِينَ﴾¹ در خارج تشخص پیدا می‌کند یا با حیثیت قهاریت و جنبۀ جلالی و صفات جلالی پروردگار در خارج تشخص پیدا می‌کند؟! قطعاً معلول با این کیفیت نمی‌تواند سنخیت با علیت خودش داشته باشد! وقتی که در شیء خارجی جنبۀ سخا و جود و بخشش را ملاحظه می‌کنم، آیا در هنگامی که آن جنبه می‌خواهد در خارج تحقق پیدا کند، ظهور اسم جواد است یااینکه آن ظهور اسم ممسک است؟! در آیه داریم که کیست که این آسمان‌ها و زمین را نگه می‌دارد و امساک می‌کند و از متلاشی شدن حفظ می‌کند؟!² طبعاً آن تناسب بین معلول و علت باید مقتضی بروز و ظهور اسم خاص مناسب با معلول را داشته باشد.