تبیین حقیقت جعل بسیط و جعل مرکب

ولی خود این کتاب فی‌حدّنفسه در ارتباط با این الفاظ هیچ‌گونه تقیدی ندارد؛ ارتباطش ارتباط لابشرط است آن جعل می‌آید از بین این کلمات این نحوه ترکیب را روی این کتاب قرار می‌دهد. بنابراین ما در اینجا کتاب را داشتیم، از جعل کتاب فارغ شدیم، یک چیز در اینجا بیشتر نداریم که آن عبارت از حروف است و از بین این ترکیب‌های حروف این ترکیب را این چاپخانه و دستگاه چاپ می‌آید روی این کتاب قرار می‌دهد، این‌هم جعل بسیط می‌شود دیگر یعنی همان‌طوری‌که جعل خود این کتاب بسیط بود و موجودیت این کتاب به‌واسطۀ تعلق جعل در خارج تعین پیدا کرد همین‌طور حروف و رنگش و بقیۀ آن چیزهایی که به آن تعلق گرفت هم این‌طور بود.

تعریف نسبت

مرحوم آخوند نسبت به این مسئله ایراد وارد می‌کند و می‌فرمایند: نسبت امری نیست که بخواهد جعل به او تعلق بگیرد، نسبت عبارت از یک اعتبار ذهنی است که ذهن بین موضوع و محمول آن نسبت را ایجاد می‌کند. نسبت چیزی در خارج نیست. آنچه که در خارج داریم کتاب است و اوصاف است و عوارض است اما نسبت بین کتاب و وصف در خارج وجود ندارد که آن جاعل در اینجا بیاید این وصف را حمل بر او کند به نسبت بین این دو. بعد از اتصاف موضوع به این عرض، ما بین این کتاب و وصف به جعل جاعل نسبت برقرار می‌کنیم والاّ خودش فی‌حدّنفسه نسبتی ندارد.

پس جعل به چه خورده است؟! جعل که نمی‌تواند به چیزی که در عالم خارج تحقق ندارد بخورد. اگر جاعل می‌خواهد موضوعی را متصف به وصفی بکند باید آن وصف را در ابتدا درنظر بیاورد نه‌اینکه همین‌طور علی شیر خدایی کار کند! کار جاعل با کار ما فرق می‌کند! کار جاعل روی حساب‌وکتاب است! او می‌گوید: این باید سفید باشد، این سیاه باشد، این سبز باشد، این این‌قدر باید استعداد داشته باشد، آن این‌قدر حافظه داشته باشد و... یکی‌یکی آنچه که در این عالم تحقق پیدا می‌کند از اَشکال، انواع، استعدادها، صور نوعیه و اوصاف، تمام اینها [روی حساب‌وکتاب است].