جعل و اصالت ماهیت در فلسفه

منظور از وجود احدیت

وجود احدیت یعنى وجودى که ثانى ندارد، تعین در آنجا مساوق با نفس وجود است و وجود در آنها مساوق با نفس تعین است و هیچ ابهام و اجمالى در آنجا راه ندارد چون عین تعین و عین تشخص محقق است. پس این جعل به چه مى‌خورد؟!

اینجا است که اصالة الماهوی‌ها آمدند و قائل به اصالت ماهیت شدند یعنى ایرادى که پیدا شد [منشأ آن کجاست]؟! گرچه خب در مبحث اصالت ماهیت اشکالات زیادى وارد مى‌شود ولى ما درد آنها را هم باید بفهمیم. کسی مثل شیخ اشراق که قائل به اصالت ماهیت در ماسوى‌الله شده چه دردى داشت؟! او نمى‌تواند بیاید جعل را به وجود بزند. جعل را به وجود بزند چه‌کار کند؟! خدا مگر بالاتر از تعین خودش تعینى هست که بخواهد اراده کند؟! پس اینکه جعل، مقام اراده و مشیت بخواهد تعلق بگیرد به چه چیزى مى‌خواهد تعلق بگیرد؟! در ذهن پروردگار چه نقشه‌اى جریان دارد تااینکه آن نقشه را مى‌خواهد در خارج محقق کند؟! اگر نقشۀ وجود خودش است که خودش هست و دیگر محقق کردن ندارد. او که غنی بالذات است و محتاج به علت نیست.

پس اگر منظور خود ذات بارى تعالى است که آن وجودش بوده است. «کانَ ‌الله و لم یَکن مَعه شی‌ءٌ و الآن کما کان»،¹ یعنی کانَ متعیناً و کانَ متوحّداً و کانَ مُتفرداً بِالوجودیةِ و بِالتعینِ و التَّشخصِ قبل از خلق حتی صادر اول و مقام واحدیتش. در همان مقام احدیت و هوهویت که یک مرتبه خدمت رفقا عرض کردم که مسئلۀ هوهویت با احدیت یکى است بعضى‌ها مثل مرحوم علامه طباطبائى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ آمدند مقام‌ احدیت را یک مرتبۀ نازل از مقام هوهویت قرار دادند؛ یعنى مقام هوهویت مقام لابشرطى است و مقام احدیت تنازل به وحدت است و همین اعتبار وحدت موجب تنازل ذات از مرتبۀ خودش شده که خدمت رفقا عرض کردم مسئلۀ احدیت مسئلۀ انتزاع از ذات است، نه مرتبۀ متنازل ذات!