تبیین کیفیت تعلق جعل به وجود و ماهیت

حالا از باب تقریب مثال می‌توانیم آب را مثال بزنیم. آب یک مایع سیال دارای خصوصیات خاص است و از اکسیژن و هیدروژن ترکیب شده است. وقتی که این دوتا باهم ترکیب بشوند ماء را تشکیل می‌دهند و این اصل مائیت و شاکله و ذات ماء می‌شود، منتها شرایط مختلف این ذات و این ذاتیات را در تعینات مختلف به ‌منصۀ ظهور درمی‌آورد. اگر هوا، هوای معتدل باشد شما آب را به این شکل می‌بینید که الآن در دست من هست و اگر هوا گرم باشد شما همین آب را به شکل بخار می‌بینید. روی چراغ بگذارید این آب بخار می‌شود اینکه الآن دارد بخار می‌شود همان است منتها رقیق شده است. وقتی که در ظرف بود کثیف و متراکم بود ولی الآن رقیق شده است. اگر همین ماء در هوای بارد قرار بگیرد تبدیل به ثلج می‌شود و خود ثلج هم مراتب و درجاتی از برودت دارد. بنابراین سه حالت مختلف برای ماء درنظر گرفتید؛ یکی حالت عادی و سیلان دوم حالت بخاریت و سوم حالت ثلوجت. این حالت ثلجی و بخاری و مائیت و سیلان هر سۀ اینها مظاهر مختلف یک حقیقت هستند که آن حقیقت استعداد تغیر به تعینات مختلف را دارد. همین مسئله را می‌آوریم در وجود پیاده می‌کنیم. وجود حقّ متعال عبارت از حقیقت بسیط و بالصرافه است که هیچ حدی، رنگی، عرضی، لونی، کمّ و ماهیتی ندارد.

توضیح شعر «یَقولونَ لی: صِفها فأنت بِوَصفِها ...»

ابن‌فارض در آنجا که می‌گوید:

همه به همین حقیقت اشاره می‌کند: خیلی عجیب می‌گوید! توصیف به چه برمی‌گردد؟ توصیف به حدود و به رسوم برمی‌گردد. إمّا وَصفِ بِحَد و إمّا وَصفِ بِالرَّسم به او برمی‌گردد. حالا آن ذات را می‌گوید که برای ما توصیف کن. توصیف ذات یعنی چه؟ یعنی آن ذات دارای لون بیاضیت و أصفر و رقت است همۀ اینها حد می‌شود ولی آن ذات که حد ندارد! پس این توصیف به چه برمی‌گردد؟ یَقولونَ لی: صِفها فأنت دارد جواب می‌دهد و می‌گوید که ای کسانی که سائلین هستید و می‌خواهید برایتان از آن مرتبۀ ذات اطلاع بدهم این ذات حد ندارد تااینکه من برای شما توصیف کنم! همین مطلب را آن عارف دیگر می‌گوید: ـ در کتاب‌ها آورده‌اند و عرفا می‌آورند: