تبیین حقیقت معلولیت وجود و ماهیت

بنابراین چه کسی گفته است که چون وجود معلول برای آن علت است بنابراین آن علت می‌تواند در همۀ وجودات هم تأثیر بگذارد؟! پس همۀ وجودات باید واحد باشد و اصلاً هیچ نوع اختلافی نباید در بین تعینات وجود داشته باشد چون وجود واحد است اینکه حقیقت وجود واحد است چه ارتباطی با ظهورات مختلف وجود دارد؟! اینکه حقیقت وجود یک واحد بالصرافه و بسیط است چه ارتباطی دارد برای اینکه ظهورات او نباید مختلف باشد؟! شما همین‌که می‌گویید: ظهورات مختلف حتی اگر دو ظهور عین هم باشد باز خود تماثل اقتضاء تقابل را می‌کند دوتا کتاب که از همۀ جهات مثل هم باشند باز مقابل هم هستند ولو اینکه رنگ آنها یکی باشد. الآن دوتا از همین کتاب‌هایی که یک چاپ هستند را در کنار هم قرار بدهید از همان اولین حرفی که در آنجا هست تا آخرین حرفی که در زیر این صفحه هست یک حرف باشد کاغذ یک نوع باشد لون یک لون باشد کم و خصوصیات هم یک کم باشند و همه‌اش هم عین هم باشد باز شما این را اینجا می‌گذارید و آن را در مقابلش می‌گذارید! پس این حاشیه‌ای که مرحوم حاجی در پایین زده‌اند محلّ ایراد است. مرحوم حاجی مسئله را در اختلاف در بین نوعین برده‌اند و در مورد مثلین این مطلب را نگفته‌اند، گفته‌اند: تناقصی که در این قضیه در اینجا پیدا می‌شود به اختلاف در انواع است، نه در امثال. ما در خود مثلین هم ما این مطلب را می‌گوییم.

نفس تحقق دو مثل در عالم خارج موجب اقتضاء تقابل

نفس تحقق دو مثل در عالم خارج اقتضاء تقابل را می‌کند و هر شیء و هر موجودی به نسبت به خودش گرچه مثلین باشند اقتضاء علت واحد را می‌کند. حالا فَکیف به اینکه در اعراض مختلف باشند در صفات مختلف باشند در جنس و فصل باهم مختلف باشند که همۀ آنها جای خود را دارند.