تبیین حقیقت معلولیت وجود و ماهیت

بنابراین ایرادی که بر این خط و بر این قائل و قائل به معلولیت ماهیت برای علت و برای تعلق جعل وارد می‌شود به عدم ادراک صحیح قائل نسبت به مسئلۀ وجود برمی‌گردد که قائل تصور کرده است از آنجایی که مسئلۀ وجود حقیقت واحده است قابلیت برای ظهور و بروزات اختلاف در تعینات و مظاهر را ندارد و ادراک صحیحی از ماهیت نداشته که ماهیت چیزی جز ظهور نفس وجود نیست. همین‌که وجود ظهور پیدا می‌کند شما آن موقع اسم ماهیت روی آن می‌گذارید، زودتر نمی‌گذارید. قبل از اینکه این وجود بخواهد به ‌صورت دربیاید ما ماهیت، عرض، سفیدی، لون و کیف نداریم! هیچ چیز نداریم! همین‌که این وجود به ‌صورت درمی‌آید شما از آن انتزاع ماهیت و صفت را می‌کنید قبل از اینکه بخواهد به ظهور و شکل دربیاید شما هیچ انتزاعی نمی‌توانید بکنید.

ماهیت بدون وجود، یک امر عدمی

یک وقتی ما با مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در بیمارستان بودیم می‌خواستند عمل کنند چون هر چند بار یک دفعه در بیمارستان عمل و اینها داشتند. ما با ایشان در همان مکان عمل و اینها رفتیم، خدا دکتر محمد توسلی را حفظ کند، دکتر خوارزمی که خب الآن هم در مشهد هستند و آن موقع رئیس بیمارستان قائم بودند و نمی‌دانم الآن هم هستند یا نه، ایشان رو به دکتر توسلی کرد و گفت: دکتر این عمل چقدر طول می‌کشد؟ توسلی گفت: هیچ من نمی‌دانم که چقدر طول می‌کشد! حالا می‌دانست مثلاً فرض کنید یک ساعت [طول] می‌کشد! می‌گفت: وقتی که عمل تمام شد آن موقع می‌گویم که یک ساعت طول کشید، الآن نمی‌گویم! خب راست می‌گوید! وقتی که دکتر مشغول عمل می‌شود خب نمی‌داند آیا مواجه با موانع می‌شود یا نمی‌شود و عمل یک عمل روتینی خواهد بود یا اشکالاتی پیش می‌آید! گفت: وقتی که تمام شد می‌گویم که این‌قدر طول کشید، الآن نمی‌گویم! بعد گفت: حدود یک ساعت!