تبیین حقیقت معلولیت وجود و ماهیت

این مسئله هم تقریباً شبیه همین است، قبل از اینکه این وجود بخواهد به‌ صورت دربیاید ما هیچ اطلاعی از ماهیت نداریم وقتی که این وجود به ‌صورت درآمد حالا می‌گوییم که ماهیت آن این است. قبلاً نمی‌توانستیم بگوییم چون ماهیت که وجود و بروز خارجی ندارد قبل از اینکه بخواهم این مومی که در دست من هست را نرم کنم شما می‌دانید که این در عاقبت چه خواهد شد؟! این به شکل مار یا ماهی یا توپ در خواهد آمد؟! هیچ چیزی مشخص نیست و شما هم که نمی‌توانید بخوانید که چه نیّتی الآن در ذهن من هست که می‌خواهد این موم را تبدیل به همان غالب خاص به خود بکند! شاید حتی خود من هم در همان موقعی که شما دارید به من نگاه می‌کنید چیزی در ذهنم نباشد و در یک ثانیه برای من یک نیّتی حاصل بشود. خب در آن موقع که هنوز این موم به هیچ شکلی درنیامده است، چه ماهیتی از این موم انتزاع می‌شود؟! هیچ انتزاع نمی‌شود چون ماهیت بدون وجود یک امر عدمی است. بله، وقتی که این موم به شکل درآمد آن موقع شما تازه باید نگاه کنید یا لمس کنید و به یک نحوه ارتباط با این شیء خارجی برقرار کنید تا بفهمید که هان این باید یک کره باشد یا این باید یک سمَک باشد یا این باید غنم باشد! بعد از آن ارتباطی که به‌واسطۀ آن ارتباط، معلوم ذاتی و علم ذاتی برای انسان حاصل می‌شود به‌واسطۀ آن معلوم بالعرض آن موقع برای انسان حاصل می‌شود.

بنابراین تمام این اشکالاتی که در اینجا مطرح است به‌خاطر این است که ادراکی از ماهیت نیست و تصور اینها از وجود که امر واحد است یک تصور غلط است. چون حالا امر واحد است بنابراین این قابلیت برای بروز و ظهورات مختلف را ندارد.

اعتراض مرحوم آخوند بر قدماء فلاسفه

فصل (2).