حقیقت جعل و نسبت آن با ماهیت و وجود

استاد: وقتی که یک چیزی را هست آن موقع به ماهیتش پی می‌بریم، وقتی که نیست که پی نمی‌بریم. فرض کنید که الآن نمی‌دانیم که آیا خلق خدا بر همین حیواناتی که فعلاً هست تعلق گرفته است یا خدا یک خلق دیگری دارد؟! ما اطلاع نداریم و اصلاً نمی‌دانیم که خدا یک حیوانی را خلق کرده یا نکرده است ولی می‌خواهیم بگوییم: اگر خدا بخواهد یک شیء را خلق کند که راه برود و حالاتش به این کیفیت باشد که حیوانات دیگر دارند و خصوصیاتش به این نحو باشد، قطعاً داخل در نوع حیوانی است! ما می‌خواهیم این را بگوییم.

تلمیذ: قبل از اینکه بگوییم و به این دقت کنیم، همان اول خلقت حیوان که می‌گوییم: حرکت دارد، آن چطور می‌شود؟! الآن بیان جناب‌عالی این است که در واقع قبل از آن یک خلقی بوده است و یک تصورٌمایی از آن داریم و ... استجلاب خلقت اولی ...

استاد: من الآن به شما یک چیزی می‌گویم، الآن یک نفر از کرۀ ماه اصلاً هیچ تا حالا سبزی ندیده است؛ یک نفر از کرۀ ماه به پایین تشریف می‌آورد و در خیابان داخل یک مغازه می‌رود و یک‌دفعه چشمش به چند نوع سبزی می‌افتد و هیچ سبزی‌ای ندیده است! این چه تصوری از این انواع مختلف سبزی دارد؟! چه تصوری دارد؟! هیچ تصوری ندارد! چون اصلاً از کرۀ ماه آمده و مربوط به کرۀ زمین نیست!

تلمیذ: اما همین‌که نگاه می‌کند، از مابه‌الاِشتراک در واقع مابه‌الاِمتیاز را می‌گیرد به‌کلی خودش ...

استاد: احسنت! اسم آن کلی را ماهیت می‌گذارد. اسم این جزئیات مختلف را فصول می‌گذارد. بنابراین هر جزئی‌ای را که نگاه می‌کند که با بقیه فرق می‌کند، از پیش خودش یک اسم می‌گذارد ...

تلمیذ: تمامش برای ممکنات است و این انسان که فرمودید ممکن است ... واجب. قیاس مع الفارق دلیل داریم که بفرمایید واجب می‌خواهد اینها را ایجاد کند، کیفیت ایجاد و جعل این ممکنات چگونه است؟! نه‌اینکه ممکن از کرۀ مریخ بیاید به این ...! این برای ممکنات است. الآن در این مقام هستید که واجب می‌خواهد اینها را خلق کند!