حقیقت ذات و مقام احدیت

حالا صحبت در این است که آیا اتصاف یک هم‌چنین وجودی به وحدت مانع از تحقق وجود دیگر به همین کیفیت هست یا نه؟! نه! ممکن است دو ملک باشند و هردو یک سعۀ وجودی داشته باشند در دو حیطۀ مختلف و در دو مسئلۀ مختلف، دو سعۀ وجودی متفاوت داشته باشند؛ این یکی در این قسم باشد و در مسئلۀ علم باشد و آن در مسئلۀ قدرت باشد ولی همین اختلافی که در اینجا هست موجب تمایز و افتراق بین این و اوست. لذا این درقبال این وجود دیگر و حقیقت مجردۀ دیگری که او هم مجرد است و او هم دارای حد وجودی است منتها فرق می‌کند؛ این حد موجب می‌شود که درقبال این یکی و درقبال ثالث و رابع به مسئلۀ واحدیت متصف بشود.

در روایات و آیات قرآن هم داریم: ﴿وَيَحۡمِلُ عَرۡشَ رَبِّكَ فَوۡقَهُمۡ يَوۡمَئِذٖ ثَمَٰنِيَةٞ﴾¹ یا ﴿عَلَيۡهَا تِسۡعَةَ عَشَرَ﴾² یا در آیۀ دیگر داریم: ﴿فَٱلۡمُدَبِّرَٰتِ أَمۡرٗا﴾³ یا مثلاً فرض کنید در قضیۀ لوط داریم که ملائک آمدند؛ ﴿إِذۡ دَخَلُواْ﴾ به صیغۀ جمع آمده ﴿إِذۡ دَخَلُواْ عَلَيۡهِ فَقَالُواْ سَلَٰمٗا قَالَ إِنَّا مِنكُمۡ وَجِلُونَ﴾.⁴ ﴿مِنكُمۡ﴾ و ﴿دَخَلُواْ﴾ جمع آمدند. اگر حقیقت آنها واحد بود که دیگر جمع معنا ندارد و باید «دَخَلَ» بگوید، گرچه یک عده باشند! پس این افتراق موجب تعدد است.

نفسِ حقیقت واحده مقتضی وحدت

حالا این حقیقت واحد وجودیه که آن وجودی که لاحد است و بساطت و صرافت دارد، این حقیقت واحده متصف به وحدت است چه ما او را متصف بکنیم یا نکنیم، این مسئله است! نفسِ این حقیقت واحده مقتضی وحدت است نه اعتبار معتبر که بیاید و آن حقیقت را در مسئلۀ ذهن نازل کند و به آن حقیقت حیثیت بشرط‌لائی بدهد و به‌واسطۀ بشرط‌لائیت او را متصف به احدیت کند. نه! خود این حقیقت واحده چه متکلمی در عالَم باشد یا نباشد، چه حکیمی باشد یا نباشد، پیغمبری باشد و کتابی بیاورد یا نیاورد آیا نفس آن حقیقت واحده اقتضاء وحدت می‌کند یا نمی‌کند؟! می‌کند؟! پس احدیت ثابت برای ذات شد پس ما دو چیز در اینجا نداریم! ما که اینجا دو نوع نداریم! یک ذات و یک احدیت نداریم! انفکاک بین مقام ذات که در مرتبۀ اعلیٰ است و مقام احدیت که در مرتبۀ مرتبۀ نازل است و پس از آن مقام ذات درنظر گرفته می‌شود و این دیگر به اعتبار معتبر مربوط نیست.